अमृत गिरी

जोमसोम। नेपालको हिमाली भूभागमा अवस्थित मुस्ताङ पछिल्लो समय देशकै प्रमुख पर्यटन गन्तव्यका रूपमा उदाउँदै गएको छ । गर्मी याम होस् वा जाडो यहाँ हरेक सिजनमा पर्यटकको आगमन भइरहेको छ । धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक विविधताको संगम रहेको मुस्ताङमा मुक्तिनाथ मन्दिर, कागवेनी, लोमानथाङ, मरुभूमि, स्याउ बगान, कालीगण्डकी खोँच, साहसिक ट्रेक र हिमाली सभ्यताजस्ता सम्पदा स्थल र विषयले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन् ।
उत्तरी छिमेकी मुलुक जनवादी गणतन्त्र चीनसँगको सीमा नाका कोरोलाको औपचारिक सञ्चालन, नेपाल–भारत–चीन जोड्ने त्रिदेशीय राजमार्ग कालीगण्डकी करिडोरको निर्माण, बेनी–जोमसोम–कोरला सडकको उल्लेख्य सुधार, धार्मिक पर्यटनको आश्थाको केन्द्र र साहसिक पर्यटनको समेत केन्द्र रहेकाले मुस्ताङलाई वर्षैभरिको पर्यटन गन्तव्यका रुपमा विकास गरिरहेको छ ।

मुस्ताङ आफँैमा एउटा गहिरो खोज गर्न बाँकी रहेको सभ्यताको क्षेत्र हो । मुस्ताङलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक विविधता, साहसिक पर्यटनको अद्वितीय संगम रहेको पवित्र क्षेत्रका रुपमा लिइन्छ ।
मुस्ताङमा हिन्दू र बौद्धसमेतले मान्ने अथाह आश्थाको केन्द्र मुक्तिनाथ मन्दिर, श्राद्धको केन्द्र कागबेनी, अलग्गै पहिचान र विशेष सभ्यताको लोमान्थाङ, चिनियाँ नाकाजस्ता स्थलहरूले धार्मिक तथा साहसिक पर्यटनलाई सशक्त बनाएका छन् । मुस्ताङलाई वर्षभरी पर्यटक आकर्षित गर्ने अथाह सम्भावना रहेको क्षेत्रका रुपमा लिइन्छ ।

परम्परागत रूपमा कडा जाडोका कारण अफ–सिजन मानिने मुस्ताङमा यस वर्ष भने जाडोयाममै पर्यटक आगमनमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र परियोजना (एक्याप) जोमसोमका प्रमुख राजेश गुप्ताका अनुसार जाडोयामको प्रमुख महिना जनवरीमा मात्रै १०,८२२ विदेशी पर्यटकले मुस्ताङ भ्रमण गरेका छन् । तीमध्ये १०,०४५ सार्क मुलुकका र ७७७ अन्य देशका रहेका छन् । अघिल्लो वर्ष जनवरी २०२५ मा ४,३४६ विदेशी पर्यटक मात्र आएकोमा एक वर्षमै ६,४७६ को वृद्धि भएको छ । त्यतिबेला सार्कबाट ३,८३० र अन्य देशबाट ५१६ पर्यटक आएको कार्यालयमा तथ्यांक छ । यस वर्षको वृद्धि मुख्यतः छिमेकी मुलुक भारतबाट आउने तीर्थयात्रीका कारण भएको तथ्यांकमा देखिन्छ । उनीहरुमध्येको ठुलो हिस्सा मुक्तिनाथ मन्दिरका लागि आउने गरेका छन् ।

एक्याप मुस्ताङ जोमसोमका प्रमुख गुप्ताका अनुसार २०२६ भरि करिब २ लाख विदेशी पर्यटक मुस्ताङ पुग्ने अनुमान गरिएको छ । ‘यहीँ रफ्तारमा हुने पर्यटक वृद्धिले अपेक्षा गरेकोभन्दा धेरै पर्यटक आगमन हुने निश्चित छ’गुप्ताको भनाइ छ ।
स्थानीय अगुवा तथा पूर्वजनप्रतिनिधि सर्मिला गुरुङका अनुसार सडक पहुँच सहज बन्दै जाँदा मुस्ताङको सम्भावना थप उजागर भइरहेको छ । जोमसोमस्थित होटल ब्लू माउन्टेन सञ्चालन गर्दै आएकी सञ्चारकर्मी सम्झना थकालीले पनि दैनिक रूपमा पर्यटक आगमन बढ्दै गएको बताइन् ।

मुक्तिनाथ होटल संघका अध्यक्ष सुरज गुरुङले विगतमा जाडोयाममा बन्द हुने होटलहरू यस वर्ष सञ्चालनमै रहेको र पर्यटक आगमन दर दिनहुँ बढिरहेको बताएका छन् । उनले यसले पर्यटन व्यवसायमा नयाँ उत्साह थपेको उल्लेख गरे ।
तर तीव्र वृद्धि सँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै छन् । अपर मुस्ताङमा माइनस २० डिग्रीसम्म पुग्ने चिसो, तल्लो मुस्ताङमा माइनस १२ डिग्रीसम्म पुग्ने चिसो, सीमित पूर्वाधार, होटल तथा यातायातको अपुगता र जलवायु परिवर्तनका असरले पर्यटनमा दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । यस विषयमा संरक्षणकर्मी र वातावरणविद्हरु पनि चिन्तित छन् । हिमाली भेगमा सरदर कम पानी पर्छ र कतिपय मरुभूमि क्षेत्रमा त पानी नै पर्दैन तर बेलाबेलामा आउने अस्वभाविक बाढी, पहिरो, हिउँपहिरो र अनियमित वर्षाले दीर्घकालीन जोखिम बढाएको विज्ञहरुको भनाइ छ ।

यसैबिच त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पिएचडीको सोधकर्ताको टोलीले एक्यापसँगको सहकार्यमा मुस्ताङको पर्यटन सम्भावनाबारे अध्ययन गरेको थियो । अध्ययनमा मरुभूमि जस्तो प्राकृतिक भू–दृश्य, पवित्र स्थल, हिमाली संस्कृति, जैविक खाद्य प्रणाली, उच्च हिमाली कृषि तथा लोमान्थाङका ऐतिहासिक गुम्बा, दरबार र गुफा बस्तीहरू प्रमुख आकर्षणका रूपमा पहिचान गरिएको छ । यसले मुस्ताङलाई वर्षभरि दिगो पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने आधार स्पष्ट गरेको छ ।