मिलन गाहा

आज फागुन २ गते नेपालमा लखन थापा दिवस मनाइँदैछ । यो दिन विशेषगरी मगर समुदायका लागि गौरव र पहिचानको दिनको रूपमा लिइन्छ । तर, शताब्दीसँग जोडिएको ऐतिहासिक व्यक्तित्व लखन थापा मगरको योगदान अझै पूर्ण रूपमा सम्मानित हुन सकेको छैन । नेपाल मगर संघले लामो समयदेखि उनका लागि राष्ट्रिय विभूतिको माग गर्दै आएको छ र यसै सन्दर्भमा फेरि आवाज उठाएको छ ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
लखन थापा मगर गोरखा जिल्लाका बासिन्दा थिए । उनी नेपालका प्रथम सहिद हुन् भन्ने मानिन्छ । जसले प्रारम्भिक रूपमा राणा शासनविरुद्ध आवाज उठाए । तत्कालीन शासक जंगबहादुर राणा र उनको निरंकुश शासनका विरुद्ध लखन थापाले सशस्त्र तथा वैचारिक प्रतिरोध सुरु गरेका थिए । उनका प्रयासले गोरखा आसपासका जनतालाई राणा शासनको दमनविरुद्ध संगठित गर्न मद्दत पु¥यायो ।

वि.सं.१९३३ तिर (उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर) लखन थापा मगरलाई राणा सरकारले फाँसी दिएको थियो । यस क्रममा उनका छोरा जवर सिंह थापासहित केही सहयोद्धाहरू पनि मारिएका थिए । त्यसैले उनी स्वतन्त्रता, न्याय र जनअधिकारका लागि बलिदान दिने प्रतीकको रूपमा स्थापित भएका हुन् ।
हाल नेपालको सरकारले उनलाई औपचारिक रूपमा ‘नेपालका प्रथम सहिद’को मान्यता दिएको छ । गोरखामा उनको सम्मानमा स्मारक र ऐतिहासिक स्मृतिस्थल सुरक्षित छन् तर राज्यको दीर्घकालीन उदासीनता, स्थानीय तहमा फोटो नहुनु र पाठ्यक्रममा समावेश नगर्नुजस्ता कारणले उनको योगदान अझै व्यापक रूपमा मान्यता पाउन सकेको छैन ।

राणा शासनविरुद्ध लखन थापाको प्रतिरोध
लखन थापाको विद्रोह स्थानीय स्तरमा केन्द्रित थियो । उनी राणा शासनको दमन, कर प्रणाली, जनसाधारणमाथिको हिंसा र राजनीतिक असमानता विरुद्ध संघर्षरत थिए । राणा शासनको समयमा प्रतिरोध गर्नु अत्यन्तै जोखिमपूर्ण थियो तर उनले गोरखाका ग्रामीण समुदायलाई सङ्गठित गरी सशस्त्र र वैचारिक प्रतिरोध दियो ।

राज्यको दृष्टिमा तत्कालीन विद्रोहीहरूलाई सहिदको दर्जा दिन ढिलाई हुनुको कारणहरू धेरै पक्ष थिए । पहिलो, उनको विद्रोह स्थानीय स्तरमा सीमित थियो । दोस्रो, मौखिक इतिहासमा आधारित तथ्यांकहरू प्रचुर भए पनि लिखित सरकारी दस्तावेज कम थिए । तेस्रो, राजनीतिक प्राथमिकताहरू फरक थिए; २००७ सालपछिका प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका सहिदहरू (जस्तैःदशरथ चन्द, धर्मभक्त आदि) लाई प्राथमिकता दिइयो । यी सबै कारणले गर्दा लखन थापाको योगदान इतिहासको छायाँमा रह्यो ।

मगर समुदायको निरन्तर पहल
नेपाल मगर संघले २०४६ सालपछिका सरकारहरूलाई पटकपटक ज्ञापनपत्र र आन्दोलनको माध्यमबाट लखन थापालाई सम्मान दिन माग गर्दै आएको छ । संघका सहअध्यक्ष दलबहादुर बिरकट्टा भन्छन्, ‘२०५६ देखि निरन्तर पहल गर्दा पनि शुसील कोइरालाको सरकारले २०७३ मा औपचारिक मान्यता दिएको भए पनि व्यवहारिक कार्यान्वयन भएन । राज्यको एकल जातीय र धार्मिक दृष्टिकोणका कारण लखन थापाप्रति उदासीनता देखिएको छ ।’

नेपाल मगर संघका अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र पुनले भनेका छन्,‘लखन थापालाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्नुका साथै उनको जीवनकथा पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्छ । सरकारी कार्यालयहरू, संग्रहालय र शैक्षिक संस्थाहरूमा उनका फोटो राखिनुपर्छ । लखन थापा विश्वविद्यालय र प्रतिष्ठान स्थापना गरी उनको योगदानलाई प्रजातन्त्रको जननीका रूपमा सम्मान दिनु आवश्यक छ ।’

राज्यको उदासीनता र जातीय न्याय
राज्यको उदासीनता र लामो समयसम्मको ढिलाइले मगर समुदायमा असन्तोष सिर्जना गरेको छ । बहुपक्षीय प्रजातन्त्र स्थापना भए पनि राणाकालीन सोच र प्रभाव लामो समयसम्म कायम रह्यो । स्थानीय स्तरमा विद्रोहीलाई ‘सहिद’ भन्न हिच्किचाइयो । यसले आदिवासी–जनजाति समुदायका ऐतिहासिक पात्रहरूको योगदान कम मूल्याङ्कन गरिनुको प्रमाण हो । नेपाल मगर संघको भनाइअनुसार राज्यले न्याय र बराबरीको दृष्टिकोण अपनाउँदा मात्र लखन थापाको स्मृति सुरक्षित हुनेछ । यदि राज्यले अझै व्यवहारिक कदम नचाले, नागरिक असन्तुष्टता बढ्ने खतरा रहेको छ ।

लखन थापाको योगदानको महत्व
लखन थापाको योगदान केवल स्थानीय स्तरमा सीमित थिएन । उनको विद्रोहले नेपालमा लोकतन्त्र स्थापना गर्ने प्रारम्भिक कदमहरू तयार पारेको थियो । प्रजातन्त्रका लागि उठेको उनीमाथिको बलिदानले भविष्यका आन्दोलनहरूको मार्ग प्रशस्त ग¥यो । राणा शासनको दमन र असमानताको विरुद्ध लखन थापाले देखाएको साहस र बलिदानले उनलाई नेपालको इतिहासमा अमर सहिदको दर्जा दिलाएको छ ।

नको स्मृति आज पनि गोरखामा सुरक्षित छ । तर, संघका अनुसार, धेरै सरकारी कार्यालय, शैक्षिक संस्थाहरू र संग्रहालयहरूले अझै उनलाई पर्याप्त सम्मान दिएका छैनन् । यसले राज्यको असमान दृष्टिकोण र सामाजिक भेदभावको संकेत गर्छ ।

माग र सुझाव
नेपाल मगर संघले लखन थापाको सम्मान र राष्ट्रिय विभूतिका लागि केही स्पष्ट मागहरू राखेको छः
१. राष्ट्रिय विभूति घोषणाः लखन थापालाई औपचारिक रूपमा राष्ट्रिय विभूतिको दर्जा दिइयोस् ।
२. शैक्षिक पाठ्यक्रममा समावेश: उनको जीवनकथा र योगदानलाई माध्यमिक र उच्च माध्यमिक स्तरको पाठ्यक्रममा राख्नू ।
३. सरकारी कार्यालय र संग्रहालय: सबै सरकारी कार्यालय र संग्रहालयमा लखन थापाको फोटो र स्मारक राख्नू ।
४. विशेष प्रतिष्ठानको स्थापना: लखन थापा विश्वविद्यालय, प्रतिष्ठान वा स्मृति केन्द्र स्थापना गरी उनको योगदानको संरक्षण गर्नूृ ।
५. सामाजिक सम्मान: प्रजातन्त्र र मानव अधिकारका अग्रदूतको रूपमा उनलाई राष्ट्रिय रूपमा सम्मान दिनू ।

यी मागहरूले केवल मगर समुदायको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली समाजको ऐतिहासिक न्याय सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राख्छ ।
लखन थापा मगर नेपालका प्रथम सहिद हुन् । उनी राणा शासनको दमन, असमानता र निरंकुश शासनविरुद्ध पहिलो जनप्रतिरोधको प्रतीक हुन् । तर, राज्यको ढिलाई राजनीतिक प्राथमिकता र जातीय दृष्टिकोणका कारण उनी पूर्ण रूपले सम्मानित हुन सकेका छैनन् भन्ने गुनासो छ । नेपाल मगर संघको निरन्तर पहल, ज्ञापनपत्र र आन्दोलनले उनलाई औपचारिक रूपमा राष्ट्रिय सहिदको दर्जा दिलाएको छ तर व्यवहारिक कार्यान्वयन अझै बाँकी छ । यदि लखन थापालाई वास्तविक सम्मान र राष्ट्रिय विभूति दिइन्छ भने यो केवल एक ऐतिहासिक न्याय नभई नेपालमा जातीय समानता, सामाजिक न्याय र लोकतन्त्रको प्रतिकको रूपमा परिणत हुनेछ ।

फागुन २ गते मनाइँदै गरेको लखन थापा दिवसले मात्र मगर समुदायको गौरव दर्शाउँदैन, यो नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक इतिहासको स्मरण र भविष्यका पिँढ़ीलाई प्रेरणा दिने अवसर हो । राष्ट्रिय स्तरमा उनलाई मान्यता र सम्मान दिनु केवल ऐतिहासिक आवश्यकता मात्र नभई सामाजिक न्यायको आधार पनि हो । नेपाल मगर संघका प्रयास र मागहरूले राज्य र समाजमा समानता र न्यायको सन्देश प्रवाह गर्ने महत्व राख्छ । लखन थापाको बलिदान र योगदानले मात्र नेपालको प्रजातान्त्रिक यात्रा सम्भव भएको होइन, आजको लोकतान्त्रिक व्यवस्था पनि सम्भव भएको छ ।