गंगा खनाल

यो विषय आजको समाजले उठाएको गम्भीर प्रश्न हो । शिक्षा केवल अक्षर चिनाउने, परीक्षा पास गराउने वा रोजगारीका लागि जनशक्ति उत्पादन गर्ने माध्यम मात्र होइन । शिक्षा मानवलाई सजग, जिम्मेवार, नैतिक र सामाजिक प्राणी बनाउने दीर्घकालीन प्रक्रिया हो ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली समाजले भोग्दै आएको सामाजिक विचलन, मूल्य–मान्यताको क्षय, असहिष्णुता, हिंसा र अनुशासनहीन व्यवहारले शिक्षा प्रणालीको मूल उद्देश्यबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । यही सन्दर्भमा ‘विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षाको आवश्यकता’ आज केवल शैक्षिक बहस होइन, समाजको भविष्यसँग जोडिएको राष्ट्रिय सरोकारको विषय बनेको छ ।

शिक्षा र नैतिकताः अविभाज्य सम्बन्ध
मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा शिक्षा र नैतिकता सधैं एक–अर्कासँग गाँसिएका देखिन्छन् । प्राचीन गुरुकुलदेखि बौद्ध विहार, मदरसा र आधुनिक विद्यालयसम्म शिक्षाको लक्ष्य केवल ज्ञान हस्तान्तरण नभई चरित्र निर्माण नै रहँदै आएको छ । युनेस्कोले शिक्षा भनेको ‘भिबचलष्लन तय पलयध, भिबचलष्लन तय मय, भिबचलष्लन तय ष्खिभ तयनभतजभच बलम भिबचलष्लन तय दभ’ ‘जान्न सिक्नु, गर्न सिक्नु, सँगै बस्न सिक्नु र हुन सिक्नु’ हो भनेर स्पष्ट पारेको छ, जहाँ नैतिकता र सहअस्तित्वको मूल्य केन्द्रमा रहन्छ (युनेस्को २०१५)।

नेपालको सन्दर्भमा पनि शिक्षा ऐतिहासिक रूपमा धर्म, संस्कार र सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको थियो । तर आधुनिकताको नाममा पाठ्यक्रम अत्यधिक परीक्षा–केन्द्रित बन्दै जाँदा नैतिक शिक्षाको स्थान क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ ।

नेपालमा विद्यालय तहको नैतिक शिक्षाः एक संक्षिप्त इतिहास
नेपालमा औपचारिक रूपमा विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षा २०२८ सालपछि पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको थियो । कक्षा ४ देखि ८ सम्म अनिवार्य र माथिल्ला कक्षामा ऐच्छिक विषयका रूपमा नैतिक शिक्षाले विद्यार्थीलाई जीवनोपयोगी मूल्य, अनुशासन, सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता र कर्तव्यबोध सिकाउने काम गथ्र्यो ।

तर २०६२/६३ को राजनीतिक परिवर्तनपछि पाठ्यक्रम पुनर्संरचना गर्दा नैतिक शिक्षा अलग विषयका रूपमा हटाइयो । यसको सट्टा सामाजिक अध्ययन, नागरिक शिक्षा जस्ता विषयमा केही अंश समेटिए पनि गहिरो र व्यवस्थित नैतिक शिक्षा कमजोर बन्न पुग्यो । शिक्षाविद्हरूका अनुसार यही समयदेखि विद्यालयमा मूल्य–आधारित शिक्षाको प्रभाव क्रमशः घट्दै गएको हो ।

आजको सामाजिक यथार्थ र नैतिक शिक्षाको खाँचो
आजको नेपाली समाज तीव्र परिवर्तनको दौरमा छ । प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, पारिवारिक संरचनाको विघटन र उपभोक्तावादी संस्कृतिले विद्यार्थीको सोच र व्यवहारमा गहिरो असर पारेको छ ।

१. अनुशासनहीनता र हिंसा
विद्यालयस्तरमै कुटपिट, गालीगलौज, लागूऔषधको प्रयोग, साइबर दुव्र्यवहार जस्ता समस्या बढ्दै गएका समाचारहरू सार्वजनिक भइरहेका छन् । यी सबै समस्याको जडमा नैतिक चेतनाको अभाव रहेको देखिन्छ ।
२. सहिष्णुताको कमी
विचार, धर्म, संस्कृति र पहिचानप्रति असहिष्णुता बढ्दो छ । विद्यार्थीले फरक मतलाई सम्मान गर्न नसक्ने अवस्था लोकतान्त्रिक समाजका लागि चिन्ताजनक हो ।
३. जिम्मेवारीबोधको क्षय
सार्वजनिक सम्पत्ति, वातावरण, नियम–कानुनप्रति उदासीनता बढ्दै जानु भविष्यका नागरिकका लागि शुभ संकेत होइन । यी सबै समस्याले विद्यालय तहबाटै नैतिक शिक्षा सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् ।
संसद, नीति र सार्वजनिक बहस
हाल संसदमा विचाराधीन विद्यालय शिक्षा विधेयकमा नैतिक शिक्षालाई पुनः अनिवार्य विषयका रूपमा समावेश गर्ने विषयमा गम्भीर छलफल भइरहेको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सूचना प्रविधि समितिका सदस्यहरूले नैतिक शिक्षा बिना गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव नहुने धारणा राखेका छन् ।
सांसदहरूका अनुसार ‘ज्ञान त धेरै भयो, तर चरित्र कमजोर हुँदै गयो’ भन्ने यथार्थ आजको समाजको ठोस समस्या हो (अनलाइनखबर २०२४)। यसले राज्यस्तरमै नैतिक शिक्षाको पुनरागमन आवश्यक ठानिएको स्पष्ट हुन्छ ।

तिक शिक्षाले विद्यार्थीलाई के दिन्छ ?
१. चरित्र निर्माण
नैतिक शिक्षा विद्यार्थीलाई इमानदार, अनुशासित र आत्मसंयमी बनाउँछ । परीक्षा मात्र होइन, जीवनमा सही निर्णय लिन सहयोग गर्छ ।
२. सामाजिक सीप विकास
सहकार्य, सहानुभूति, करुणा र सम्मान जस्ता गुण विद्यार्थीमा विकास हुन्छन् ।
३. नागरिक चेतना
कानुनको पालना, लोकतान्त्रिक मूल्य, मानव अधिकार र कर्तव्यबोधको ज्ञान प्रदान गर्छ ।
४. मानसिक सन्तुलन
नैतिक शिक्षा आत्मनियन्त्रण र सकारात्मक सोच विकासमा सहायक हुन्छ, जसले विद्यार्थीको मानसिक स्वास्थ्यमा समेत योगदान पु¥याउँछ ।

नैतिक शिक्षाः पृथक् विषय कि एकीकृत अभ्यास ?
यस विषयमा दुई धारणा देखिन्छन् । पृथक् विषयका रूपमाः स्पष्ट पाठ्यक्रम, मूल्याङ्कन र गहिरो अध्ययन सम्भव । अन्य विषयमा एकीकृतः व्यवहारिक र जीवनसँग जोडिएको शिक्षण । शिक्षाविद्हरूका अनुसार नेपालजस्तो सन्दर्भमा पृथक् विषयसँगै व्यवहारिक एकीकरण दुवै अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ । केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नैतिकता होइन, विद्यालय संस्कृतिमै नैतिक अभ्यास आवश्यक छ ।

शिक्षक र विद्यालयको भूमिका
नैतिक शिक्षा सफल बनाउन शिक्षकको भूमिका निर्णायक हुन्छ । शिक्षक स्वयं आचरणको उदाहरण बन्नुपर्छ । त्यस्तै, विद्यालयको नीति, अनुशासन प्रणाली र सह–पाठ्यक्रम गतिविधिमा नैतिक मूल्य झल्कनु आवश्यक छ । केवल ‘पढाएर’ नैतिकता सिकाइँदैन; देखाएर, गराएर र अनुभव गराएर सिकाइन्छ ।

अभिभावक र समुदायः सहयात्री भूमिका
घर नै पहिलो विद्यालय हो । विद्यालयमा सिकाइएको नैतिक शिक्षा घर र समाजबाट समर्थन नपाए प्रभावकारी हुँदैन । त्यसैले अभिभावक–विद्यालय–समुदायबीच सहकार्य अनिवार्य छ ।

भविष्यका लागि बाटो
विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षा अनिवार्य विषय बनाउने, व्यवहारिक र जीवनोपयोगी पाठ्यक्रम विकास, शिक्षक तालिममा नैतिक शिक्षा अनिवार्य, विद्यालय संस्कृतिमा नैतिक अभ्यास, अभिभावक र समुदायको सक्रिय सहभागिता ।
निष्कर्ष ः विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षाको आवश्यकता आज कुनै वैकल्पिक बहस होइन, समाजको भविष्य सुरक्षित गर्ने आधारभूत शर्त हो । ज्ञानले मात्र सक्षम नागरिक बन्न सकिँदैन; त्यसका लागि नैतिक विवेक, सहिष्णुता र जिम्मेवारीबोध अनिवार्य हुन्छ । यदि आज विद्यालयमा नैतिक शिक्षा कमजोर बनाइयो भने भोलि समाजले त्यसको भारी मूल्य चुकाउनुपर्नेछ । त्यसैले अब ढिलो नगरी विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षालाई पुनः केन्द्रमा ल्याउनु समयको माग हो ।

(सन्दर्भ (आधिकारिक स्रोत): Onlinekhabar (२०२४).विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षा अनिवार्य गर्ने प्रस्ताव. UNESCO (२०१५) Rethinking EducationM Towards a Global Common Good Edudify (२०२३) Importance of Moral Education in Schools पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, नेपाल । समाधान न्युज.(२०२४).नैतिक शिक्षाको खाँचो र वर्तमान अवस्था ।)