गुरुदेव पौडेल

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा एउटा गहिरो सत्य स्पष्ट देखिन्छ मानिसले सदियौँदेखि केवल शक्ति, सम्पत्ति र विकासको खोज मात्र गरेको छैन; उसले शान्तिको खोज पनि गरिरहेको छ । विज्ञानले असम्भवजस्ता लाग्ने काम सम्भव बनायो । मानिस चन्द्रमासम्म पुग्यो, कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण ग¥यो, संसारलाई डिजिटल सञ्जालले जोड्यो तर विडम्बना के छ भने, यति धेरै प्रगतिको युगमा पनि मानिस आफैँभित्र असुरक्षित, अशान्त र थकित देखिन्छ । बाहिर उज्यालो छ तर मनभित्र अँध्यारो बढिरहेको छ ।
आज संसार युद्ध, धार्मिक असहिष्णुता, जातीय विभाजन, राजनीतिक हिंसा, मानसिक तनाव र सामाजिक विखण्डनले ग्रसित छ । मानिससँग सुविधा छन्, तर सन्तोष छैन । सम्बन्ध छन् तर आत्मीयता छैन । बोल्ने माध्यम छन् तर सुन्ने धैर्य हराउँदै गएको छ । यही अवस्थामा करिब २५०० वर्षअघि नेपालको पवित्र भूमि लुम्बिनी बाट एउटा महान् सन्देश संसारले प्राप्त ग¥यो शान्ति बाहिर होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ ।

यही भूमिमा जन्मिएका गौतम बुद्धले मानव जीवनको दुःखलाई गहिराइबाट अनुभव गर्नुभयो । वृद्धावस्था, रोग र मृत्युको दृश्यले उहाँको मन हल्लियो । त्यसपछि उहाँले दरबार, शक्ति र विलास त्यागेर सत्यको खोजीमा निस्कनुभयो । कठोर तपस्या र गहिरो ध्यानपछि बोधगयाको बोधिवृक्षमुनि उहाँले बोधि प्राप्त गर्नुभयो र बुद्ध अर्थात् ‘जागृत मानव’ बन्नुभयो । बुद्धले प्राप्त गरेको ज्ञान कुनै एउटा धर्म वा समुदायका लागि सीमित थिएन; त्यो सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि शान्तिको मार्ग थियो ।
धम्मपदमा बुद्धले भन्नुभएको छ‘नत्थि सन्ति परं सुखं ।’
अर्थात्, ‘शान्तिभन्दा ठुलो सुख संसारमा अर्को केही छैन ।’
यो केवल धार्मिक उपदेश होइन; यो मानव जीवनको गहिरो मनोवैज्ञानिक र नैतिक सत्य हो । बुद्धका अनुसार शान्ति भनेको केवल युद्ध नहुनु होइन । शान्ति भनेको मनभित्र लोभ, क्रोध, ईष्र्या, घृणा र भ्रमको अन्त हुनु हो । यदि मन अशान्त छ भने बाहिरी संसार जतिसुकै व्यवस्थित देखिए पनि मानिस सन्तुष्ट हुन सक्दैन । त्यसैले बुद्धले धम्मपदमा भन्नुभएको छ ।

‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया ।’
अर्थात्,‘मन नै सबै कुराको मूल हो; मानिस जे सोच्दछ, त्यही बन्छ ।’
बुद्ध दर्शनको मूलमा यही विचार रहेको छ कि बाहिरी द्वन्द्वको जड मानिसको भित्री अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ । जब मानिसको मन लोभ, द्वेष र मोहले भरिन्छ, त्यही भावना समाजमा हिंसा, अन्याय र युद्धका रूपमा प्रकट हुन्छ तर जब मानिसले करुणा, धैर्य र सजगता अभ्यास गर्छ, त्यहीँबाट मेलमिलाप र सहअस्तित्व सुरु हुन्छ ।
बुद्धको जीवनसँग सम्बन्धित एउटा मार्मिक घटना यस सन्दर्भमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । एक दिन एक क्रोधित व्यक्तिले बुद्धलाई धेरै अपमानजनक शब्दहरू बोलिरह्यो । बुद्ध भने शान्त रहनुभयो । अन्ततः ती व्यक्तिले सोधे,‘तपाईं किन रिसाउनुभएन ?’ बुद्धले मुस्कुराउँदै प्रश्न गर्नुभयो,‘यदि कसैले उपहार ल्यायो तर मैले स्वीकार गरिनँ भने त्यो कसको रहन्छ ?’ ती व्यक्तिले उत्तर दिए,‘जसले ल्यायो, उसैको ।’ तब बुद्धले भन्नुभयो,‘त्यसैगरी, म तपाईंको क्रोध स्वीकार गर्दिनँ ।’

यो घटना केवल सहनशीलताको उदाहरण मात्र होइन; यो आत्मनियन्त्रण र आन्तरिक शान्तिको सर्वोच्च रूप हो । बुद्धले सिकाउनुभएको शान्ति प्रतिक्रियात्मक होइन, सजग र सचेत शान्ति हो । बुद्ध दर्शनको केन्द्रमा ‘चार आर्य सत्य’ रहेको छ, जसलाई बुद्धले सारनाथको मृगदाय वनमा पहिलो धर्मदेशनाका क्रममा प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्तमा वर्णित यी सत्यहरू मानव दुःखको गहिरो विश्लेषण हुन् ।
पहिलो सत्य—जीवनमा दुःख छ ।
दोस्रो सत्य—दुःखको कारण छ ।
तेस्रो सत्य—दुःखको अन्त सम्भव छ ।
चौथो सत्य—दुःख अन्त्य गर्ने मार्ग छ ।

बुद्धका अनुसार दुःखको मूल कारण लोभ, द्वेष र मोह हुन् । आजको संसारका युद्ध, आतंकवाद, भ्रष्टाचार, जातीय विभाजन र राजनीतिक हिंसाको जड पनि यही मानसिक अवस्था हो । मानिसले आफ्नो विचारलाई मात्र सत्य ठान्छ, आफ्नो स्वार्थलाई सर्वोपरि राख्छ र अरूलाई शत्रु ठान्न थाल्छ । त्यहीँबाट द्वन्द्व जन्मिन्छ ।
यसको समाधानका लागि बुद्धले अष्टाङ्ग मार्ग प्रस्तुत गर्नुभयो–सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वाणी, सम्यक कर्म, सम्यक आजीविका, सम्यक प्रयास, सम्यक स्मृति र सम्यक समाधि । यी केवल धार्मिक अभ्यास होइनन यी नैतिक, जिम्मेवार र शान्तिपूर्ण जीवनका आधार हुन् । यदि आधुनिक राजनीति, समाज र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि यिनै सिद्धान्तहरू लागू गर्न सकियो भने धेरै द्वन्द्व कम हुन सक्छन् ।

बौद्ध दर्शनमा अहिंसा शान्तिको आधारभूत मूल्य हो । अहिंसा भनेको केवल कसैलाई नमार्नु मात्र होइन; मन, वचन र कर्मबाट कसैलाई पीडा नदिनु हो । धम्मपदमा बुद्धले भन्नुभएको छ ‘नहि वेरेन वेरानि सम्मन्ति इध कुदाचनम्, अवेरेन च सम्मन्ति…’ अर्थात्, ‘घृणाले घृणा कहिल्यै समाप्त हुँदैन; प्रेमले मात्र समाप्त हुन्छ ।’
आज सामाजिक सञ्जालदेखि विश्व राजनीतिसम्म घृणाको भाषा फैलिएको छ । मानिसहरू संवादभन्दा आक्रमण रोजिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा बुद्धको शिक्षा अझ सान्दर्भिक बनेको छ । बुद्धले बदला होइन, संवाद रोज्न सिकाउनुभयो । उहाँले क्षमालाई कमजोरी होइन, उच्चतम शक्ति मान्नुभयो ।
नेपाल बुद्ध जन्मेको देश हो तर विडम्बना के छ भने यही देशले हिंसा र द्वन्द्वको पीडा पनि भोग्नुप¥यो । विशेषगरी १९९६ देखि २००६ सम्मको सशस्त्र द्वन्द्वले हजारौँ नेपालीको जीवनमा गहिरो घाउ छोड्यो । परिवार टुक्रिए, समाज विभाजित भयो, गाउँहरू डरले भरिए तर द्वन्द्वपछि नेपालमा मेलमिलाप र सहअस्तित्वको खोज सुरु भयो । विभिन्न ठाउँमा ध्यान, संवाद र समुदायस्तरीय कार्यक्रम सञ्चालन गरिए । लुम्बिनीमा भएका अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति सम्मेलनहरूले नेपाललाई पुनः विश्व शान्तिको सन्देशवाहकका रूपमा स्थापित गर्न खोजे ।

रूपन्देहीका एक वृद्ध किसानले द्वन्द्वपछिको मेलमिलाप कार्यक्रममा भनेका थिए ‘हामीले धेरै वर्ष बन्दुकको आवाज सुन्यौँ तर जब हामीले एकअर्काको पीडा सुन्न थाल्यौँ, त्यही दिनदेखि शान्ति सुरु भयो । यो भनाइले एउटा गहिरो सत्य उजागर गर्छ शान्ति सम्झौतापत्रमा मात्र हुँदैन; शान्ति तब जन्मिन्छ जब मानव हृदयहरू फेरि जोडिन थाल्छन् ।
बुद्ध दर्शनको अर्को अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्ष हो मेट्टा र करुणा । ‘करणीय मेट्टा सुत्त’ मा बुद्धले भन्नुभएको छ ‘सब्बे सत्ता सुखिता होन्तु ।’ अर्थात्, ‘सबै प्राणी सुखी होऊन् ।’ मेट्टा भनेको निष्कपट प्रेम र सद्भाव हो भने करुणा भनेको अरूको पीडालाई आफ्नै पीडाजस्तै अनुभव गर्नु हो । यदि मानिसले आफ्नो विरोधीलाई पनि मानवका रूपमा हेर्न सिक्यो भने घृणा कम हुन्छ र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ । बुद्धले कहिल्यै जात, वर्ग वा धर्मका आधारमा विभाजन गर्न सिकाउनुभएन । उहाँले मानवताको आधार करुणालाई बनाउनुभयो । यही कारणले बुद्ध दर्शन आधुनिक मानवअधिकार, शान्ति अध्ययन र सामाजिक न्यायका सिद्धान्तहरूसँग अत्यन्त नजिक देखिन्छ ।

आजको विश्व जलवायु संकट, युद्ध, मानसिक तनाव, धार्मिक कट्टरता र डिजिटल घृणाबाट प्रभावित छ । यस्तो अवस्थामा बुद्धका शिक्षाहरू पुनः विश्वव्यापी रूपमा चर्चामा आउन थालेका छन् ध्यान र Mindfulness अहिले विश्वविद्यालय, अस्पताल र मानसिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा प्रयोग भइरहेका छन् किनकि बुद्धले मानव मनलाई अत्यन्त गहिराइबाट बुझ्नुभएको थियो । ‘सतिपट्ठान सुत्त’ मार्फत उहाँले सजगता र आत्मचेतनाको अभ्यास सिकाउनुभयो । उहाँको शिक्षा स्पष्ट थियो प्रतिक्रिया होइन, सजगता । घृणा होइन, करुणा, स्वार्थ होइन, सहअस्तित्व ।
आज विश्वका धेरै विद्वानहरूले स्वीकार गर्न थालेका छन् कि केवल सैन्य शक्ति वा आर्थिक विकासले दीर्घकालीन शान्ति सम्भव हुँदैन । यदि मानिसको चेतना परिवर्तन भएन भने हिंसाले नयाँ रूप लिएर पुनः फर्किन्छ । त्यसैले बुद्ध दर्शनले भित्री परिवर्तनलाई बाहिरी शान्तिको आधार मानेको छ ।

धम्मपदमा बुद्धले भन्नुभएको छ,‘अत्तानं दमनं सुखं ।’ अर्थात्, ‘आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्नु नै साँचो सुख हो ।’
त्यसैगरी अर्को प्रसिद्ध शिक्षामा उहाँले भन्नुभएको छ,‘आफैँलाई जित्नु हजार युद्ध जित्नुभन्दा ठुलो हो ।’
यो शिक्षा आज पनि उत्तिकै शक्तिशाली छ । संसारले धेरै युद्ध जितेको छ, तर मानिसले आफ्नै क्रोध, लोभ र घृणालाई जित्न सकेको छैन । त्यसैले आधुनिक विश्वलाई सबैभन्दा बढी आवश्यक कुरा केवल प्रविधि वा शक्ति होइन; मानवता, करुणा र आन्तरिक चेतना हो । आज पनि लुम्बिनी केवल एउटा तीर्थस्थल होइन; विश्व शान्तिको जीवित सन्देश बनेर उभिएको छ । त्यहाँ पुग्ने प्रत्येक मानिसले एउटा मौन प्रश्न सुन्छ ‘यदि बुद्ध यही भूमिबाट उठेर संसारलाई शान्तिको बाटो देखाउन सक्नुभयो भने, हामी किन सक्दैनौँ ?’
अन्ततः बुद्ध दर्शनले हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो सत्य सम्झाउँछ विश्व शान्तिको यात्रा मानिसको मनबाट सुरु हुन्छ । जब मन शान्त हुन्छ, व्यवहार बदलिन्छ । व्यवहार बदलिँदा सम्बन्ध सुधारिन्छ । सम्बन्ध सुधारिँदा समाजमा विश्वास बढ्छ र त्यही विश्वासबाट विश्व शान्तिको आधार निर्माण हुन्छ ।

आजको विभाजित र अशान्त संसारमा बुद्धको सन्देश केवल धार्मिक शिक्षा होइन; मानव सभ्यताको आवश्यकता बनेको छ । त्यसैले हामी सबैले आफ्नो जीवनमा एउटा सानो प्रयास गर्न सक्छौँ रिसभन्दा करुणा रोज्ने, घृणाभन्दा संवाद रोज्ने र अरूलाई बदल्नुभन्दा पहिले आफूलाई बदल्ने किनकि जब मानिसको मनमा शान्ति जन्मिन्छ, त्यहीँबाट विश्व शान्तिको यात्रा सुरु हुन्छ । (लेखक पौडेल लुम्बिनी बौद्ध विश्व विद्यालय स्नातकोत्तर तहको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा शान्ति कूटनीति पहिलो सेमेस्टरमा अध्ययनका विद्यार्थी हुन् ।)