अमृत गिरी

बुटवल। बडिगाड गाउँपालिका–२ राक्से (बागलुङ)को ढोरपाटन सडकछेउको शान्त ग्रामीण बस्ती राक्सेमा एउटा प्रेरणादायी कृषि कथा बिस्तारै आकार लिँदैछ । यहीँका दीपकविक्रम वन र उनकी पत्नी मनिषा थापा वनले परम्परागत खेतीलाई मात्र होइन, समग्र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई नै आत्मनिर्भर बनाउने प्रयासलाई व्यवहारमा उतार्ने कासिस गरिरहेका छन् । परम्परागत कृषिका अतिरिक्त आधुनिक र व्यवसायिक कृषिलाई आत्मसात् गरेका उनीहरूको यो यात्रा केवल व्यक्तिगत उद्यम होइन, गाउँ फर्किने, गाउँमै बस्ने र गाउँमै भविष्य खोज्ने एउटा सशक्त उदाहरण पनि बनेको छ ।

विदेश होइन, आफ्नै माटो रोज्ने निर्णय
दीपकको जीवनमा एक समय विदेश जाने सपना बलियो थियो । उनले प्रयास गरे, केही वर्ष विदेश पनि बसे । तर, त्यहाँको एक्लोपन, श्रमको कठिनाइ र परिवारबाट टाढा बस्नुपर्ने बाध्यताले उनलाई निरन्तर सोच्न बाध्य बनायो–‘के आफ्नै गाउँमै केही सम्भव छैन ?’ त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै उनी स्वदेश फर्किए । दाइभाइहरूको सल्लाह, परिवारको साथ र बाआमाको भरोसाले उनलाई गाउँमै उद्यम गर्न प्रेरित ग¥यो । आज उनी र मनिषा मिलेर राक्से क्षेत्रमा एक सशक्त कृषक जोडीका रूपमा परिचित छन् । मनिषा भरखर २४ वर्षकी भइन् । दीपक भने ३२ वर्षका भए ।

खेतबारीदेखि बजारसम्म आफ्नै उत्पादन
दीपक–मनिषाको कृषि अभ्यास केवल एक बाली वा एक उत्पादनमा सीमित छैन । उनीहरूले एकीकृत कृषि प्रणाली अपनाएका छन्, जसले खेत, फार्म र बजारलाई एउटै सञ्जालमा जोडेको छ । करिब ३ रोपनीमा कागती खेती, २ रोपनीमा केरा बगान, २ रोपनीमा मौसमी तरकारी उत्पादन, करिब ११ रोपनीमा धान, गहुँ र मकैजस्ता रैथाने तथा मौलिक बाली, २ रोपनी क्षेत्रफलमा माछा पोखरी बनाएका छन् ।

यस्तै एक हजारभन्दा बढी कुखुरा पाल्न मिल्ने कुखुरा फार्म, लोकल कुखुरा, हाँस र बाख्रापालन, भैँसीपालनमार्फत दुध उत्पादनमा पारिवारिक सहयोगले यो जोडीलाई उदाहरणीय बनाएको छ । यो सबै उत्पादनको मुख्य विशेषता भनेको उनीहरू आफैं उत्पादन गर्छन्, आफैं प्रशोधन गर्छन् र केही पर रहेको खर्वाङ बजारसम्म आफैं बिक्री वितरण गर्छन् । खर्बाङ बजार गुल्मीको वामीटक्सारको नजिकै रहेको एउटा जक्सन हो ।

उनीहरूको घर अहिले साधारण घर मात्र होइन, सानो स्तरको कृषि उद्यम जस्तै बनेको छ । दीपक बिहान खेतबारीमा हुन्छन् भने दिउँसो कुखुरा फार्मको व्यवस्थापनमा जुट्छन् । मनिषा भने बिहानदेखि नै खनजोतमा सघाउनेदेखि लिएर खर्वाङ बजारमा रहेको आफ्नै पसल सञ्चालनसम्म सक्रिय हुन्छिन् । पसलमा स्थानीय र रैथाने उत्पादनको माग बढेपछि दीपकले उत्पादन संकलन गरेर आफ्नै साधनमार्फत बजारसम्म पु¥याउँछन् । यसले बिचौलियाको निर्भरता घटाएको छ र उत्पादनको वास्तविक मूल्य किसानमै पुग्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।

३२ लाख लगानी, ७० हजार मासिक आम्दानी
हालसम्म उनीहरूले करिब ३२ लाख रुपैयाँ बराबर लगानी गरिसकेका छन् । प्रारम्भिक चुनौती र अनिश्चितताबिच पनि उनीहरूको व्यवसाय अहिले स्थिर हुँदै गएको छ । उनीहरूको औसत मासिक खुद आम्दानी करिब ७० हजार रुपैयाँ रहेको छ, जुन ग्रामीण क्षेत्रमा एउटा सानो उद्यमका लागि उल्लेखनीय उपलब्धि मानिन्छ ।

परिवार नै उत्पादनको शक्ति
दीपक र मनिषाको सफलता व्यक्तिगत प्रयास मात्र होइन, पारिवारिक सहकार्यको परिणाम पनि हो । सेवा निवृत्त शिक्षक रहेका बुबा र गृहिणी आमाले दुध उत्पादनदेखि पशुपालनसम्म सघाइरहेका छन् । सिंगो परिवार नै उत्पादन चक्रमा जोडिएको छ, जसले उनीहरूको कृषि व्यवसायलाई अझ दिगो बनाएको छ । दाइ–भाउजूहरू कोही विदेश (युरोप) त कोही तराई झरे पनि दीपक र मनिषाले भने गाउँमै बसेर ‘फर्किने होइन, यहीँ बस्ने’ बाटो रोजेका छन् ।

ग्रामीण युवाका लागि प्रेरणादायी मोडेल
बडिगाड क्षेत्रको यो जोडी अहिले अन्य युवाका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । वैदेशिक रोजगारीको विकल्प केवल विकल्प होइन, सम्भावना पनि हुन सक्छ भन्ने सन्देश उनीहरूको कामले दिएको छ । उनीहरूले माटो छोडेर होइन, माटोलाई आधुनिक बनाएर पनि भविष्य बनाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण देखाएका छन् ।

चुनौतीहरू पनि उस्तै छन्
यद्यपि सफलता सहज छैन । बजार व्यवस्थापन, उत्पादनको मूल्य स्थिरता, पशुपालनमा रोगको जोखिम र श्रम व्यवस्थापनजस्ता चुनौतीहरू उनीहरूले निरन्तर सामना गरिरहेका छन् । सरकारी अनुदानहरु घोषणामा सीमित हुने, पहुँच र भनसुनमा आधारित हुने विडम्बना अहिले पनि छ । दीपक–मनिषाले अहिलेसम्म ३२ लाखजतिको लगानी गरिसक्दा सरकारीस्तरबाट अनुदान भने मुस्किलले ६० हजार जतिका केही सामान्य उपकरणहरु पाएका छन् । आफ्नै बलबुताले जुटाएको प्रविधिको प्रयोग, स्थानीय बजारसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क र परिवारको सक्रिय सहभागिताले यी चुनौतीहरूलाई धेरै हदसम्म सन्तुलनमा राखेको छ ।

कृषि पर्यटनको सपना
दीपक र मनिषाको योजना उत्पादनलाई अझ व्यवस्थित गर्दै अर्गानिक ब्रान्ड स्थापना गर्ने, स्थानीय युवालाई रोजगारीमा जोड्ने र राक्से क्षेत्रलाई कृषि पर्यटनसँग जोड्ने रहेको छ । यो गाउँ ढोरपाटन नगरपालिकासँग जोडिएको नदी किनारको सम्भावनायुक्त ठाउँ हो ।

‘उनीहरूको सपना केवल आम्दानी बढाउने मात्र होइन, गाउँमै बस्न योग्य अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने रहेको छ,’ स्थानीय युवा सहजकर्ता विष्णु वनको भनाइ छ । उनी भन्छन्,‘गाउँमा धेरै युवायुवती अवसरको खोजीमा बाहिरिँदै गर्दा यो दम्पती भने आफ्नै माटोसँग भविष्य जोडिरहेका छन् । उनीहरूका लागि खेत केवल अन्न फलाउने ठाउँ होइन, सपना रोप्ने र भविष्य फलाउने थलो हो ।’

हाते ट्याक्टरको ह्याण्डल समातेर सम्भावनाको बाटो कोर्दै मनिषा
बागलुङ, बडिगाड गाउँपालिका–२, राक्सेकी मनिषा थापा वन खेतमा हाते ट्याक्टरले जोत्दै । गाउँमै सम्भावना खोज्दै संघर्ष र सफलताको नयाँ कथा लेखिरहेकी छन् उनले । बडिगाडको राक्से गाउँमा माटो पल्टाउँदै अघि बढिरहेकी मनिषाले वास्तवमा केवल खेत जोतिरहेकी छैनन्, उनी गाउँमै सम्भावनाको नयाँ बाटो पनि कोर्दै छिन् । अझै पनि धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा खेत जोत्नेदेखि भारी कामहरू पुरुषको जिम्मेवारी मानिन्छ तर मनिषाले त्यो सोचलाई व्यवहारमै चुनौती दिएकी छन् । पति दीपक थापासँग काँधमा काँध मिलाएर उनी खेत जोत्नेदेखि खनजोत गर्ने, बाली लगाउने, कुखुरा फार्म सञ्चालन गर्ने र फ्रेस हाउस व्यवस्थापन गर्ने सबै काममा उत्तिकै सक्रिय छिन् ।