ओम बानियाँ

हरेक वर्ष १२ अगस्टमा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले युवाको अधिकार, सहभागिता, क्षमता र योगदानलाई सम्मान गर्दै यो दिवस मनाउन थालेको हो । यसले शिक्षा, रोजगारी, नवप्रवर्तन, सामाजिक समानता र दिगो विकासमा युवाको महत्वपूर्ण भूमिकाबारे विश्वव्यापी चेतना फैलाउने उद्देश्य राख्दछ । यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस नारा छ, युथ फर अ सस्टेनेबल फ्युचर (दिगो भविष्यका लागि युवा) ।

हो, कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य त्यस देशका युवाको सोच, क्षमता, चेतना र कर्मसँग जोडिएको हुन्छ । युवा केवल उमेरको एउटा चरण होइन, परिवर्तनको सम्भावना बोकेको जीवनको महत्वपूर्ण शक्ति हो । आज विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय विनाश, बेरोजगारी, प्रविधिको तीव्र विकास, सामाजिक असमानता, मानसिक तनाव, युद्ध, गरिबी र राजनीतिक अस्थिरता जस्ता चुनौतीहरुले मानव सभ्यताको भविष्यलाई प्रभावित गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा दिगो भविष्य निर्माणको जिम्मेवारी केवल सरकार वा कुनै एउटा संस्थाको मात्र होइन, यसमा युवाको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ ।

दिगो भविष्य भन्नाले वर्तमान पुस्ताका आवश्यकता पूरा गर्दा भावी पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमतालाई कमजोर नबनाउने विकासलाई बुझिन्छ । यहाँ उल्लेखनीय कुरा के भने विकास भन्नाले केवल ठुला भवन, सडक, उद्योग वा आर्थिक वृद्धिको नाम होइन । वास्तविक विकास त्यतिबेला हुन्छ, जब आर्थिक समृद्धिसँगै वातावरणको संरक्षण, सामाजिक न्याय, समान अवसर, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र मानव मर्यादाको पनि सुनिश्चितता हुन्छ । यही व्यापक सोचलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न युवाको ऊर्जा र सिर्जनशीलता आवश्यक हुन्छ ।

युवा पुस्ता परिवर्तनलाई छिटो स्वीकार गर्ने पुस्ता हो । नयाँ प्रविधि सिक्ने, नयाँ विचार निर्माण गर्ने र परम्परागत समस्याका नयाँ समाधान खोज्ने क्षमता युवामा हुन्छ । डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विज्ञान, उद्यमशीलता र सामाजिक सञ्जालले युवालाई आफ्नो विचार संसारभरि पुुराउने अवसर दिएका छन् । तर प्रविधिको प्रयोग केवल मनोरञ्जन वा व्यक्तिगत लोकप्रियताका लागि मात्र सीमित भयो भने यसको सम्भावना अधुरो रहन्छ । युवाले प्रविधिलाई शिक्षा, अनुसन्धान, रोजगारी, उद्यमशीलता, वातावरण संरक्षण र सामाजिक परिवर्तनको माध्यम बनाउन सके दिगो भविष्य निर्माणमा ठुलो योगदान पुग्न सक्छ ।

दिगो भविष्यको पहिलो आधार वातावरण हो । पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जानु, वन विनाश, वायु प्रदूषण, पानीको अभाव, प्लास्टिकजन्य फोहोर तथा जैविक विविधताको ह्रास आजका गम्भीर चुनौतीहरु हुन् । यसको असर सबैभन्दा लामो समयसम्म वर्तमान युवा पुस्ता र भावी पुस्ताले भोग्नु पर्नेछ । त्यसैले वातावरण संरक्षणमा युवाको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । वृक्षरोपण गर्ने, जल संरक्षण गर्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, सार्वजनिक यातायातको प्रयोग बढाउने, फोहोरलाई व्यवस्थित गर्ने र स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने जस्ता व्यवहारहरु सामान्य देखिएपनि दीर्घकालीन रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन् ।

ब्रेन बाइट्स
एक दिन एक वृद्धले युवालाई सोधे,‘तिमी आफ्नो भविष्य कस्तो देख्न चाहन्छौ ?’ युवाले भन्यो,‘सुखी, सफल र सुन्दर ।’ वृद्धले फेरि सोधे,‘त्यो भविष्य बनाउन आज के गर्दैछौ ?’ युवा केही बोल्न सकेन । वृद्धले उसको हातमा एउटा बिउ राख्दै भने,‘यो बिउ रोप्यौ भने आज तिमीले केही पाउने छैनौ । भोलि पनि सायद केही पाउने छैनौ तर निरन्तर हेरचाह ग¥यौ भने एक दिन यही बिउ रूख बन्नेछ ।’ युवाले सोध्यो,‘तर रूख बन्न कति समय लाग्छ ?’ वृद्ध मुस्कुराए, त्यति नै समय, जति तिम्रो भविष्य बन्न लाग्छ । उनले अगाडि भने,‘आजको एउटा राम्रो निर्णय सानो देखिन्छ । तर हजारौँ साना निर्णयहरुले नै एउटा ठुलो भविष्य बनाउँछन् ।’ युवाले माटोमा बिउ रोप्यो । त्यो दिन उसले बुझ्यो, भविष्य भाग्यले लेख्ने कुरा होइन, आजका निर्णयहरूले बिस्तारै लेखिने कथा हो । आज तिमी के रोप्दैछौ ?

नेपाल जस्तो प्राकृतिक साधानस्रोतले सम्पन्न देशका लागि युवाको वातावरणीय चेतना अझ महत्वपूर्ण छ । हिमाल, पहाड, नदी, वन, जैविक विविधता र प्राकृतिक सम्पदा नेपालको पहिचान मात्र होइनन्, आर्थिक सम्भावनाका आधारहरु पनि हुन् । पर्यटन, कृषि, जलविद्युत् तथा वनजन्य स्रोतलाई दिगो ढंगले प्रयोग गर्न सकिए नेपालले ठुलो आर्थिक सम्भावना हासिल गर्न सक्छ तर प्राकृतिक साधनस्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन भयो भने विकासको नाममा भविष्य नै कमजोर बन्न सक्छ । त्यसैले युवाले विकास र संरक्षणबिच सन्तुलन खोज्न सक्नुपर्छ ।

दिगो भविष्यको अर्को महत्वपूर्ण आधार शिक्षा हो । शिक्षा केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने माध्यम होइन, समस्या बुझ्ने, प्रश्न गर्ने, विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने र समाजप्रति जिम्मेवार बन्ने क्षमता विकास गर्ने प्रक्रिया हो । आजका युवाले सूचना धेरै पाउँछन् तर सूचना र ज्ञान बीचको अन्तर बुझ्न आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना, अफवाह तथा घृणात्मक सामग्रीहरुबाट प्रभावित नभई तथ्यमा आधारित सोच विकास गर्नु युवाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । आलोचनात्मक सोच, वैज्ञानिक चेतना तथा मानवतावादी दृष्टिकोणले युवालाई जिम्मेवार नागरिक बनाउन सक्छ ।

रोजगारी र उद्यमशीलता पनि दिगो भविष्यका महत्वपूर्ण पक्षहरु हुन् । बेरोजगारीले युवाको आत्मविश्वास मात्र कमजोर बनाउँदैन, यसले परिवार र समाजमा आर्थिक तथा मनोवैज्ञानिक दबाब पनि बढाउन सक्छ । नेपालका धेरै युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन् । विदेशमा अवसर खोज्नु आफैंमा गलत होइन, तर देशभित्र पनि युवाले सिर्जना, उद्यम र नवप्रवर्तनका अवसर पाउने वातावरण निर्माण हुनु आवश्यक छ । कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य, हरित ऊर्जा तथा सिर्जनात्मक उद्योगमा नयाँ सम्भावना खोज्न सकिन्छ । युवालाई केवल रोजगारी खोज्ने होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने पुस्ताका रूपमा विकास गर्न सकिए देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ ।

दिगो भविष्य सामाजिक न्यायबिना सम्भव हुँदैन । समाजमा अवसरको समानता, लैङ्गिक सम्मान, कमजोर वर्गको संरक्षण र सबै नागरिकको अधिकार सुनिश्चित हुनुपर्छ । युवाले विभाजन, घृणा र पूर्वाग्रहलाई बढावा दिने प्रवृत्तिभन्दा माथि उठेर सहकार्य र सहअस्तित्वको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई शत्रु ठान्ने प्रवृत्तिले समाजलाई कमजोर बनाउँछ । लोकतान्त्रिक समाजमा असहमति स्वाभाविक हो तर असहमतिलाई संवादमा बदल्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ ।
राजनीतिक क्षेत्रमा पनि युवाको भूमिका निर्णयक हुन्छ । युवा केवल निर्वाचनका समयमा प्रयोग हुने मतदाता होइनन् । नीति निर्माण, नेतृत्व, सामाजिक अभियान र सार्वजनिक बहसमा युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्छ । लोकप्रियता र सामाजिक सञ्जालको चर्चाभन्दा माथि उठेर क्षमता, इमानदारी, दृष्टिकोण र जिम्मेवारीलाई नेतृत्वको आधार बनाउन आवश्यक छ । युवाले प्रश्न गर्नुपर्छ तर प्रश्नसँगै समाधान पनि खोज्नुपर्छ । आलोचना गर्नुपर्छ तर रचनात्मक विकल्प पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

आजको डिजिटल युगमा युवाको मानसिक स्वास्थ्य पनि महत्वपूर्ण विषय बनेको छ । निरन्तर तुलना, सामाजिक सञ्जालको दबाब, असफलताको डर, भविष्यको अनिश्चितता तथा रोजगारीको समस्या युवाको मनमा तनाव उत्पन्न गर्न सक्छ । दिगो भविष्य भन्नाले केवल भौतिक विकास होइन, स्वस्थ र सन्तुलित मानिसको निर्माण पनि हो । युवाले आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिन, आवश्यक पर्दा विश्वासिलो व्यक्ति वा योग्य विशेषज्ञसँग कुरा गर्न र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सिक्नुपर्छ । स्वस्थ मन भएको युवा नै सिर्जनात्मक र जिम्मेवार समाज निर्माण गर्न सक्षम हुन्छ ।

दिगो भविष्य निर्माणमा परिवार, विद्यालय, समाज, निजी क्षेत्र र सरकार सबैको आआफ्नो भूमिका हुन्छ । युवालाई केवल उपदेश दिएर परिवर्तन सम्भव हुँदैन । उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनुपर्छ, अवसर दिनुपर्छ, गल्तीबाट सिक्ने वातावरण दिनुपर्छ र नयाँ विचार प्रयोग गर्ने स्वतन्त्रता दिनुपर्छ । युवालाई विश्वास गरिएको समाजले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ ।
अन्त्यमा दिगो भविष्य पूरा हुन नसक्ने सपना होइन, यो आज हामीले गर्ने साना–साना निर्णयबाट निर्माण हुन्छ । हामीले प्रकृतिसँग कस्तो व्यवहार गर्छौं, प्रविधिको प्रयोग कसरी गर्छौँं, समाजमा कस्तो भाषा बोल्छौं, फरक विचारलाई कसरी सम्मान गर्छौँ आफ्नो ज्ञानलाई समाजको हितमा कसरी प्रयोग गर्छौँ र भविष्यप्रति कति जिम्मेवार बन्छौं भन्ने कुराले भोलिको संसार निर्धारण गर्छ ।

युवा परिवर्तनका दर्शक होइनन्, परिवर्तनका निर्माता हुन् । उनीहरूको ऊर्जा सही दिशामा प्रयोग भयो भने एउटा पुस्ताले मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रले नयाँ गति लिन सक्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता युवालाई केवल भविष्यका नेता भनेर पर्खिनु होइन, उनीहरूलाई वर्तमानकै जिम्मेवार साझेदार बनाउनु हो । दिगो विकास, वातावरणीय संरक्षण, सामाजिक न्याय, आर्थिक अवसर, वैज्ञानिक सोच र मानवीय मूल्यलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्ने युवा पुस्ताले नै सुरक्षित, समृद्ध र न्यायपूर्ण भविष्य निर्माण गर्न सक्छ ।

दिगो भविष्यका लागि युवा हुनु भनेको केवल एउटा नारामा सीमित हुनु होइन । यो सोच, जिम्मेवारी र कर्मको विषय हो । आजको युवाले आफ्नो क्षमता पहिचान गरेर समाज र राष्ट्रको हितमा प्रयोग गर्न सके भोलिको संसार अझ सुरक्षित, समावेशी र आशावादी बन्न सक्छ । भविष्य कसैले बाहिरबाट ल्याइदिने वस्तु होइन, भविष्य आजकै पुस्ताले निर्माण गर्ने परिणाम हो । त्यसैले दिगो भविष्य निर्माणको यात्रामा युवाको ऊर्जा, विवेक, सिर्जनशीलता र जिम्मेवारीलाई सही दिशामा अघि बढाउनु नै आजको सबैभन्दा ठुलो आवश्यकता हो ।