ओम बानियाँ
ड्रागन फ्रुट, जसलाई नेपालीमा प्रायः ड्रागन फल भनेर चिनिन्छ, पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपालमा पनि निकै लोकप्रिय बन्दै गएको फल हो । यसको चम्किलो गुलाबी वा रातो बोक्रा, भित्रको सेतो वा रातो गुदी र साना कालो बिउले यसलाई केवल आकर्षक मात्र होइन, अत्यन्त पौष्टिक फलको रूपमा पनि चिनाएको छ । पहिले विदेशी फल भनेर चिनिने ड्रागन फ्रुट अहिले नेपालको तराईदेखि पहाडी क्षेत्रसम्म खेती हुन थालेको छ । मानिसहरू यसलाई स्वादका लागि मात्र होइन, शरीर र मस्तिष्क दुवैको स्वास्थ्यका लागि उपयोगी प्राकृतिक भोजनका रूपमा लिन थालेका छन् ।
मानव शरीर र मस्तिष्क एक अर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन् । शरीर अस्वस्थ हुँदा मन प्रभावित हुन्छ र मानसिक तनाव बढ्दा शरीरमा विभिन्न समस्या देखिन थाल्छन् । त्यसैले आधुनिक पोषण विज्ञानले माइन्ड–बडी हेल्थ अर्थात् मन र शरीरको समग्र स्वास्थ्यलाई महत्व दिन्छ । ड्रागन फ्रुट यस्ता केही फलहरूमध्ये एक हो जसले शरीरलाई ऊर्जा, पोषण र सुरक्षा प्रदान गर्नुका साथै मस्तिष्कलाई पनि सक्रिय, शान्त र स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।
ड्रागन फ्रुटमा पानीको मात्रा धेरै हुन्छ । गर्मी मौसममा शरीरबाट धेरै पसिना निस्कँदा पानी र इलेक्ट्रोलाइटको कमी हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा ड्रागन फ्रुटले शरीरलाई पुनः हाइड्रेट गर्न मद्दत गर्छ । पर्याप्त पानी पिउने व्यक्तिमा थकान कम हुन्छ, टाउको दुख्ने सम्भावना घट्छ र ध्यान केन्द्रित गर्न सजिलो हुन्छ । शरीरमा पानीको कमी हुँदा मस्तिष्कको कार्यक्षमता पनि घट्न सक्छ, त्यसैले पानीयुक्त फलहरू मानसिक सक्रियतासँग पनि सम्बन्धित हुन्छन् ।
यस फलमा भिटामिन सी प्रशस्त पाइन्छ । भिटामिन सी शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीका लागि अत्यन्त आवश्यक तत्व हो । यसले संक्रमणसँग लड्न मद्दत गर्छ र कोषहरूलाई क्षतिबाट जोगाउँछ । दैनिक जीवनमा धुलो, धुवाँ, तनाव र अस्वस्थ खानपानका कारण शरीरमा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस बढ्छ । यही तनावले बिस्तारै बुढ्यौली, हृदय रोग, मधुमेह र मस्तिष्कसम्बन्धी समस्याहरूको जोखिम बढाउन सक्छ । ड्रागन फ्रुटमा रहेका एन्टिअक्सिडेन्टहरूले यी हानिकारक अणुहरूलाई निष्क्रिय बनाउन मद्दत गर्छन् ।
ड्रागन फ्रुटको सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको मस्तिष्क स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव हो । मस्तिष्कलाई निरन्तर ऊर्जा, अक्सिजन र पोषक तत्व चाहिन्छ । यस फलमा पाइने बी–समूहका भिटामिनहरू स्नायु प्रणालीका लागि उपयोगी मानिन्छन् । स्नायु कोषहरूले एकअर्कासँग सन्देश आदानप्रदान गर्न विभिन्न रासायनिक प्रक्रियाहरू प्रयोग गर्छन्, जसका लागि पर्याप्त पोषण आवश्यक हुन्छ । जब शरीरमा पोषणको कमी हुन्छ, मानिसलाई चिडचिडापन, थकान, ध्यान अभाव र स्मरणशक्ति कमजोर भएको अनुभव हुन सक्छ ।
हेल्थ फस्र्ट
रुपन्देहीको एउटा गाउँमा ६२ वर्षका श्यामलाल बसोबास गर्थे । केही महिनादेखि उनलाई थकान, चिडचिडापन र राती निद्रा नलाग्ने समस्या थियो । गाउँकै स्वास्थ्यकर्मीले उनलाई दैनिक फलफूल खान र विशेष गरी ड्रागन फ्रुट प्रयोग गर्न सुझाव दिए । सुरुमा उनले यसलाई केवल महँगो र आकर्षक फल ठाने तर छोराले बारीमा लगाएको ड्रागन फ्रुट पाकेपछि उनले नियमित खान थाले । ड्रागन फ्रुट खान लागेको केही हप्तापछि उनले फरक महसुस गरे । शरीर पहिलेभन्दा हल्का लाग्न थाल्यो, पाचन सुधारियो र राती गहिरो निद्रा पर्न थाल्यो । निद्राले शरीर रिचार्ज गर्न थाल्यो । अनि सबैभन्दा ठुलो परिवर्तन भनेको उनको मनमा आयो, उनी फेरि हाँस्न, छिमेकीसँग गफ गर्न र पुराना गीत गुनगुनाउन थाले । एक दिन उनले मुस्कुराउँदै भने–कहिलेकाहीँ औषधीभन्दा प्रकृतिले दिएको एउटा सानो फलले पनि मन र शरीर दुवैलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्ने रहेछ, फलफूल पनि औषधीको काम गर्ने रहेछ ।
ड्रागन फ्रुटमा पाइने म्याग्नेसियम विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ । म्याग्नेसियमलाई शान्ति खनिज पनि भनिन्छ, किनभने यसले स्नायु र मांसपेशीलाई आराम दिन मद्दत गर्छ । धेरै मानिसहरू आजकाल तनाव, अनिद्रा र मानसिक बेचैनीबाट पीडित छन् । राति राम्रो निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कले दिनभर सिकेका कुराहरूलाई व्यवस्थित रूपमा स्मृतिमा राख्न सक्दैन । पर्याप्त म्याग्नेसियम भएको भोजनले निद्राको गुणस्तर सुधार्न सहयोग पुराउन सक्छ । यद्यपि केवल एउटा फलले सबै समस्या समाधान गर्छ भन्न मिल्दैन तर सन्तुलित आहारको भागका रूपमा ड्रागन फ्रुट उपयोगी हुन सक्छ ।
यस फलमा रहेको फाइबरले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ । आन्द्रा र मस्तिष्कबिच गहिरो सम्बन्ध रहेको कुरा अहिले धेरै अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् । पेटलाई दोस्रो मस्तिष्क पनि भनिन्छ । स्वस्थ आन्द्रामा रहेका लाभदायक जीवाणुहरूले केही यस्ता रसायन उत्पादन गर्छन् जसले मनोदशा, तनाव प्रतिक्रिया र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रभावित गर्न सक्छन् । ड्रागन फ्रुटको फाइबरले यी लाभदायक जीवाणुहरूलाई पोषण दिन मद्दत गर्छ । त्यसैले राम्रो पाचनले केवल पेट मात्र होइन, मनको अवस्थालाई पनि सकारात्मक बनाउन सक्छ ।
मधुमेहको जोखिम बढिरहेका समाजमा ड्रागन फ्रुटलाई विशेष चासोका साथ हेरिएको छ । यस फलमा फाइबर पर्याप्त मात्रामा हुन्छ र क्यालोरी अपेक्षाकृत कम हुन्छ । फाइबरले खाना पच्ने गति केही ढिलो बनाउँछ, जसले रगतमा चिनीको स्तर अचानक धेरै बढ्न नदिन मद्दत गर्न सक्छ । स्थिर रक्तचिनी स्तर मानसिक स्थिरतासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ । धेरै चिनी खाएर अचानक ऊर्जा बढ्नु र केही समयपछि स्वात्तै घट्नुले मानिसलाई थकित, चिडचिडे वा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो बनाउने अनुभव हुन सक्छ ।
हृदय स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि ड्रागन फ्रुट लाभदायक मानिन्छ । यसमा रहेका फाइबर, एन्टिअक्सिडेन्ट र केही स्वस्थ बोसोका तत्वहरूले कोलेस्ट्रोल सन्तुलनमा सहयोग पुराउन सक्छन् । स्वस्थ हृदय भनेको मस्तिष्कसम्म राम्रो रक्तसञ्चार हुनु हो । मस्तिष्कले शरीरको कुल अक्सिजनको ठुलो हिस्सा प्रयोग गर्छ । यदि रक्तसञ्चार राम्रो छ भने मस्तिष्कले आवश्यक अक्सिजन र पोषण राम्रोसँग प्राप्त गर्छ, जसले सोच्ने, सम्झने र निर्णय गर्ने क्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
ड्रागन फ्रुटको रातो गुदी भएको प्रजातिमा बेटासायनिन नामक शक्तिशाली रङद्रव्य पाइन्छ । यही तत्वले फललाई गाढा रातो वा बैजनी रङ दिन्छ । बेटासायनिन एन्टिअक्सिडेन्ट गुण भएको यौगिक हो, जसले कोषीय क्षति कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ । केही अध्ययनहरूले यस्ता रङद्रव्यहरूले दीर्घकालीन सूजन कम गर्न सहयोग पुराउन सक्ने संकेत दिएका छन् । दीर्घकालीन सुजनलाई अहिले धेरै दीर्घ रोगहरूको साझा कारक मानिन्छ, जसमा केही स्नायुगत रोगहरू पनि पर्छन् ।
मानसिक स्वास्थ्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ऊर्जा र प्रेरणा हो । धेरै मानिसहरू बिहान उठ्दा नै थकान महसुस गर्छन् । अत्याधिक तेलयुक्त, चिनी धेरै भएको वा पोषण कम भएको भोजनले शरीरलाई क्षणिक ऊर्जा दिन्छ तर दीर्घकालीन स्फूर्ति दिन सक्दैन । ड्रागन फ्रुट हल्का, ताजा र पोषणयुक्त भएकाले बिहानको नास्ता, व्यायामपछि वा दिउँसोको हल्का भोजनका रूपमा सेवन गर्न राम्रो विकल्प हुन सक्छ । शरीर हलुका हुँदा मानिसलाई मानसिक रूपमा पनि बढी सक्रिय र उत्साही महसुस हुन सक्छ ।
व्यायाम गर्ने व्यक्तिहरूका लागि पनि ड्रागन फ्रुट उपयोगी मानिन्छ । व्यायामपछि शरीरलाई पानी, इलेक्ट्रोलाइट र एन्टिअक्सिडेन्ट चाहिन्छ । मांसपेशीमा हुने सूक्ष्म क्षतिलाई मर्मत गर्न पोषण आवश्यक हुन्छ । फलमा रहेको पानी र खनिजहरूले पुनःउर्जामा मद्दत गर्न सक्छन् । जब शरीर छिटो रिकभर हुन्छ, मानिस नियमित रूपमा व्यायाम गर्न सक्षम हुन्छन् र नियमित व्यायाम स्वयं मानसिक स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त लाभदायक मानिन्छ ।
बुढ्यौलीसँगै मानिसको स्मरणशक्ति र संज्ञानात्मक क्षमता केही हदसम्म घट्न सक्छ । यद्यपि कुनै एकल फलले स्मृतिभ्रंश रोक्छ भन्ने दाबी वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छैन, तर एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त, फाइबरयुक्त र पोषणयुक्त आहारले स्वस्थ बुढ्यौलीलाई समर्थन गर्न सक्छ । ड्रागन फ्रुटलाई यस्तै समग्र स्वस्थ आहारको एउटा अंशका रूपमा लिन सकिन्छ । विशेष गरी फलफूल, सागसब्जी, नट्स, सम्पूर्ण अन्न र नियमित शारीरिक गतिविधिसहितको जीवनशैलीले मस्तिष्क स्वास्थ्यलाई दीर्घकालीन रूपमा फाइदा पुराउँछ ।
नेपालको सन्दर्भमा ड्रागन फ्रुटको अर्को सकारात्मक पक्ष यसको कृषि सम्भावना हो । किसानहरूले यसलाई नगदे बालीका रूपमा खेती गर्न थालेका छन् । स्थानीय उत्पादन बढ्दा मानिसहरूले ताजा फल सजिलै पाउन सक्छन् । ताजा फलमा पोषण सामान्यतया राम्रो अवस्थामा हुन्छ । साथै, स्थानीय उत्पादनको प्रयोगले आर्थिक स्वास्थ्यलाई पनि सहयोग पुराउँछ र आर्थिक स्थिरता स्वयं मानसिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण आधार हो ।
ड्रागन फ्रुट खाने तरिका पनि विविध छन् । यसलाई सिधै काटेर खान सकिन्छ, स्मुदी, सलाद, दहीसँग मिसाएर वा हल्का डेजर्टका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । प्राकृतिक रूपमा खाने बानी सबैभन्दा राम्रो मानिन्छ । यद्यपि केही सावधानी पनि आवश्यक छन् ।
कुनै पनि फल अत्यधिक मात्रामा खानु उचित हुँदैन । सन्तुलन नै स्वास्थ्यको आधार हो । मधुमेह भएका व्यक्तिले आफ्नो कुल कार्बोहाइड्रेट सेवनको सन्दर्भमा फलको मात्रा विचार गर्नुपर्छ । यदि कसैलाई कुनै विशेष एलर्जी वा पाचन समस्या छ भने चिकित्सक वा पोषण विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ ।
अतः ड्रागन फ्रुट केवल आकर्षक विदेशी फल होइन, यो मन र शरीरको समग्र स्वास्थ्यलाई समर्थन गर्ने पौष्टिक प्राकृतिक भोजन हो । यसमा रहेको पानीले शरीरलाई हाइड्रेट गर्छ, फाइबरले पाचन र आन्द्रा स्वास्थ्य सुधार्छ, एन्टिअक्सिडेन्टहरूले कोषहरूलाई सुरक्षा दिन्छन्, म्याग्नेसियम र अन्य पोषक तत्वहरूले स्नायु प्रणालीलाई सहयोग पुराउँछन् । र, स्वस्थ रक्तसञ्चार तथा ऊर्जा सन्तुलन मार्फत मस्तिष्कको कार्यक्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन् । जब हामी आफ्नो भोजनमा यस्ता प्राकृतिक, रङ्गीन र पोषणयुक्त खाद्य पदार्थलाई स्थान दिन्छौं, हामी केवल पेट भर्दैनौं–हामी आफ्नो सोच, भावना, ऊर्जा र दीर्घकालीन जीवन गुणस्तरमा पनि लगानी गरिरहेका हुन्छौं । ड्रागन फ्रुट त्यसैगरी प्रकृतिले दिएको एउटा सुन्दर उपहार हो, जसले स्वस्थ शरीर र शान्त, सक्रिय मस्तिष्कबिचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
