ओम बानियाँ

गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, यो मानव मस्तिष्क, सिकाइ प्रक्रिया, भावनात्मक विकास र सामाजिक सम्बन्धसँग गहिरो रूपमा जोडिएको मनोवैज्ञानिक तथा स्नायुवैज्ञानिक घटना पनि हो । मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा ज्ञानको हस्तान्तरण, अनुभवको आदानप्रदान र व्यक्तित्व निर्माणमा गुरुको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको पाइन्छ ।

आजको आधुनिक विज्ञानले पनि प्राचीन समाजले गुरुलाई किन यति धेरै महत्व दिएको थियो भन्ने कुरालाई नयाँ दृष्टिकोणबाट पुष्टि गर्न थालेको छ । मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञानका विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि एक असल गुरु वा मार्गदर्शकको उपस्थितिले मानिसको सोचाइ, व्यवहार, आत्मविश्वास, निर्णय क्षमता र मस्तिष्कको विकासमा उल्लेखनीय प्रभाव पार्दछ ।
हो, मानिस जन्मँदा पूर्ण ज्ञान लिएर जन्मिएको हुँदैन । उसले आफ्नो वातावरण, परिवार, समाज र शिक्षकबाट सिक्दै आफ्नो व्यक्तित्व निर्माण गर्दछ । प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुराले प्रस्तुत गरेको सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तअनुसार मानिसले केवल प्रत्यक्ष अनुभवबाट मात्र होइन, अरूलाई हेरेर पनि सिक्ने गर्दछ । यस प्रक्रियालाई अवलोकनात्मक सिकाइ भनिन्छ । जब विद्यार्थीले आफ्नो गुरुको व्यवहार, बोल्ने शैली, समस्या समाधान गर्ने तरिका वा नैतिक मूल्यहरू अवलोकन गर्दछ, तब उसका मस्तिष्कमा ती व्यवहारहरू क्रमशः प्रतिलिपि हुन थाल्छन् । यही कारणले इतिहासमा असल गुरुहरूले असाधारण शिष्यहरू उत्पादन गरेका छन् । गुरु केवल जानकारी दिने व्यक्ति होइनन्, उनीहरू एउटा जीवित उदाहरण पनि हुन् जसलाई हेरेर विद्यार्थीले आफ्नो जीवनको दिशा निर्धारण गर्न सक्दछ ।

स्नायुविज्ञानले गुरु र शिष्यबिचको सम्बन्धलाई अझ रोचक ढंगले व्याख्या गर्दछ । मानव मस्तिष्कमा रहेको मिरर न्युरोन प्रणालीले अरूको व्यवहार, भावना र कार्यलाई बुझ्न तथा अनुकरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । जब कुनै विद्यार्थीले आफ्नो गुरुको आत्मविश्वास, धैर्य, अनुशासन वा करुणा देख्दछ, तब मस्तिष्कका केही न्युरोनहरू त्यही अनुभवलाई आफैंले भोगेजस्तै सक्रिय हुन्छन् । यही प्रक्रियाले प्रेरणा, अनुकरण र व्यवहारिक परिवर्तनलाई सम्भव बनाउँछ । गुरुको सकारात्मक उपस्थिति केवल मानसिक प्रेरणा मात्र होइन, मस्तिष्कीय स्तरमा हुने जैविक परिवर्तनको कारण पनि बन्न सक्छ ।

ब्रेन बाइट्स

मनोविज्ञानका अनुसार व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माणको आधार बाल्यकालमै तयार हुन थाल्छ । जन्मदेखि करिब ७ वर्षसम्मको अवधिमा बच्चाले भाषा, व्यवहार, भावना, आत्मविश्वास र सामाजिक मूल्यहरू मुख्य रूपमा आमाबुबाबाट सिक्छ । केही अनुसन्धानहरूले व्यक्तित्वको ठुलो हिस्सा आनुवंशिक र वातावरणीय दुवै कारकले बनाउने देखाएका छन् तर प्रारम्भिक पारिवारिक वातावरणले व्यक्तित्व विकासमा अत्यन्त गहिरो प्रभाव पार्छ । त्यसैले आमाबुबालाई जीवनका पहिलो गुरु भनिन्छ । उनीहरूले सिकाएको प्रेम, अनुशासन, सम्मान र सोच्ने तरिकाले मस्तिष्कमा गहिरो छाप छोड्छ । हामी के र कस्तो बन्छौं भन्ने यात्राको पहिलो अध्याय प्रायः आमाबुबाकै कक्षाबाट सुरु हुन्छ । मेरो शिक्षादीक्षाको पहिलो अध्याय पनि मेरा आमाबुबा नै हुन् । त्यसो त जीवनमा स्कुलकलेजका गुरुहरुको महत्व उत्तिकै छ । तर चरक (चरक संहिता किताब), प्रो.डा.म्याथ्यु म्याके, डा.मेरी पासिन्स्की, मेमोरी च्याप्पियन क्रिस्टियाने स्टेङ्गर, प्रो. डा.मेरियन डायमन्ड, डा.फ्रयाङ्क डाटिलियो, प्रो.डा.एमी स्पेक्टर, डा.एरोन बेक तथा प्रो.डा.एलन ब्याडली आदिबाट मैले मेमोरी र साइकोथेरापिका गहन तथ्य र टेक्निकहरु सिक्ने मौका पाएँ, पाइरहेको छु । अतः मेरा सबै गुरुहरुलाई गुरुपर्णिमाको हार्दिक शुभकामना । तपाईंको ज्ञान, मार्गदर्शन र आशीर्वादले सधैं सही बाटोमा अघि बढ्न प्रेरणा दिइरहोस्, सादर प्रणाम ।

गुरु पूर्णिमाको अर्को महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक पक्ष कृतज्ञता हो । यस दिन मानिसहरूले आफ्ना गुरु, शिक्षक, अभिभावक वा मार्गदर्शकप्रति सम्मान र आभार व्यक्त गर्छन् । सकारात्मक मनोविज्ञानका अनुसन्धानहरूले कृतज्ञताको अभ्यासले मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो सकारात्मक प्रभाव पार्ने देखाएका छन् । जब मानिसले धन्यवाद दिन्छ वा प्राप्त सहयोगको मूल्य बुझ्छ, तब मस्तिष्कमा डोपामिन र सेरोटोनिनजस्ता रसायनहरूको उत्पादन बढ्न सक्छ । यी रसायनहरू खुशी, सन्तुष्टि र भावनात्मक सन्तुलनसँग सम्बन्धित हुन्छन् । त्यसैले गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउने अवसर पनि हो ।

मानिसको आत्मविश्वास निर्माणमा पनि गुरुको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुराले नै आत्म प्रभावकारिता (सेल्फ इफिकेसी) को अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए । कुनै व्यक्तिले आफू सक्षम छु भन्ने विश्वास विकास गर्नु उसको सफलताको आधार हो । जब गुरुले विद्यार्थीलाई प्रोत्साहन दिन्छन्, उसको क्षमतामा विश्वास व्यक्त गर्छन् र सही मार्गदर्शन दिन्छन्, तब विद्यार्थीको आत्मविश्वास क्रमशः बढ्दै जान्छ । यस प्रक्रियाले मस्तिष्कका ती क्षेत्रहरूलाई सक्रिय बनाउँछ जुन प्रेरणा, लक्ष्य निर्धारण र उपलब्धिसँग सम्बन्धित छन् । धेरै सफल व्यक्तिहरूले आफ्नो जीवनमा कुनै न कुनै गुरु वा मार्गदर्शकको योगदानलाई विशेष रूपमा स्मरण गर्ने कारण यही हो ।

स्नायु विज्ञानका अनुसार सिकाइ प्रक्रिया केवल जानकारी संकलन गर्ने कार्य होइन । नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्दा मस्तिष्कमा न्युरोनहरूबिच नयाँ सम्बन्धहरू निर्माण हुन्छन् । यसलाई न्युरोप्लास्टिसिटी भनिन्छ । प्रभावकारी गुरुहरूले केवल तथ्यहरू सिकाउँदैनन्, उनीहरूले मस्तिष्कलाई नयाँ तरिकाले सोच्न, विश्लेषण गर्न र समस्या समाधान गर्न प्रशिक्षित गर्छन् । जब गुरुले जिज्ञासा जगाउँछन्, प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गर्छन् र नयाँ अनुभवहरू प्रदान गर्छन्, तब मस्तिष्कमा नयाँ न्युरल नेटवर्कहरू निर्माण हुने सम्भावना बढ्छ । यही कारणले राम्रो शिक्षकले विद्यार्थीको जीवन मात्र होइन, उसको मस्तिष्कको संरचना र कार्यप्रणालीलाई समेत प्रभाव पार्न सक्छ ।

गुरु पूर्णिमाको अवसरमा मानिसहरूले आफ्ना गुरुहरूको स्मरण गर्ने परम्परा पनि निकै अर्थपूर्ण छ । मेमोरीसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि भावनात्मक रूपमा महत्वपूर्ण व्यक्तिहरूसँग जोडिएका सम्झनाहरू मस्तिष्कमा बढी समयसम्म सुरक्षित रहन्छन् । जब मानिसले आफ्नो जीवन परिवर्तन गरिदिने गुरु वा शिक्षकलाई सम्झन्छ, तब मस्तिष्कका स्मृति र भावनासँग सम्बन्धित क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन् । यसले व्यक्तिलाई आफ्नो यात्रा, संघर्ष र उपलब्धिहरू पुनः मूल्याङ्कन गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । यस प्रकार गुरु पूर्णिमा आत्मचिन्तन र आत्मविकासको पर्व पनि हो ।

मनोविज्ञानले मानिसलाई सामाजिक प्राणीको रूपमा व्याख्या गर्दछ । मानिसको विकास केवल व्यक्तिगत प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन । उसलाई मार्गदर्शन, समर्थन र प्रेरणाको आवश्यकता पर्दछ । गुरुशिष्य सम्बन्धले यही सामाजिक आवश्यकतालाई पूरा गर्दछ । अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि सहयोगी र विश्वासिलो सम्बन्धले तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ । जब विद्यार्थीलाई आफूलाई बुझ्ने, मार्गदर्शन गर्ने र समर्थन गर्ने गुरु प्राप्त हुन्छन्, तब उसको मानसिक सुरक्षा बढ्छ । यस्तो वातावरणमा सिकाइ प्रक्रिया अझ प्रभावकारी बन्छ । मस्तिष्कले पनि सुरक्षित र सकारात्मक वातावरणमा नयाँ ज्ञान ग्रहण गर्न सजिलो अनुभव गर्दछ ।

गुरु पूर्णिमाको आध्यात्मिक पक्षलाई समेत आधुनिक विज्ञानले आंशिक रूपमा व्याख्या गर्न थालेको छ । ध्यान, आत्मचिन्तन, मौनता र ज्ञानको खोजी जस्ता अभ्यासहरूले मस्तिष्कका विभिन्न भागहरूमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने प्रमाणहरू भेटिएका छन् । धेरै गुरुहरूले आफ्ना शिष्यहरूलाई आत्मअनुशासन, ध्यान र चेतनाको विकासतर्फ प्रेरित गर्छन् । यस्ता अभ्यासहरूले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, भावनात्मक नियन्त्रण र मानसिक शान्ति बढाउन मद्दत गर्न सक्छन् । यसरी हेर्दा गुरु पूर्णिमा केवल बाह्य सम्मानको दिन मात्र नभई आन्तरिक रूपान्तरणको सम्झना पनि हो ।

आजको डिजिटल युगमा जानकारीको अभाव छैन तर सही ज्ञान र विवेकको आवश्यकता अझ बढेको छ । इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई विशाल जानकारी उपलब्ध गराएका छन् तर जानकारी र ज्ञान एउटै कुरा होइनन् । जानकारी तथ्यहरूको संग्रह हो भने ज्ञान ती तथ्यहरूको सही उपयोग गर्ने क्षमता हो । यही ठाउँमा गुरुको आवश्यकता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । गुरुले केवल के सोच्ने भन्ने होइन, कसरी सोच्ने भन्ने सिकाउँछन् । मनोविज्ञानका अनुसार आलोचनात्मक सोच, आत्मनियन्त्रण र निर्णय क्षमता विकास गर्न अनुभवी मार्गदर्शकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।

गुरु पूर्णिमाले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सम्झाउँछ, हरेक व्यक्तिको जीवनमा कुनै न कुनै रूपमा गुरु हुन्छन् । ती विद्यालयका शिक्षक, अभिभावक, पुस्तक, अनुभव, साथी वा जीवनका कठिन परिस्थितिहरू पनि हुन सक्छन् । मानव मस्तिष्क निरन्तर सिक्ने प्रक्रियामा रहेको हुन्छ, र सिकाइका हरेक स्रोतले हाम्रो सोचाइलाई आकार दिइरहेका हुन्छन् । त्यसैले गुरुको सम्मान गर्नु भनेको ज्ञान, अनुभव र विकासको सम्मान गर्नु हो ।
अतः मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञान दुवैले एउटा महत्वपूर्ण सत्यलाई स्वीकार गर्छन् कि मानिसको विकास एक्लै सम्भव हुँदैन । प्रेरणा, अनुकरण, कृतज्ञता, सामाजिक सम्बन्ध र निरन्तर सिकाइका माध्यमबाट व्यक्तित्व निर्माण हुन्छ । गुरु पूर्णिमा यिनै मानवीय प्रक्रियाहरूको उत्सव हो । यस दिन गुरुहरूलाई सम्मान गर्नु केवल परम्परा निभाउनु होइन, हाम्रो मस्तिष्क र मनको विकासमा योगदान पुराउने व्यक्तिहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु हो । प्राचीन संस्कृतिले हजारौँ वर्ष अघि पहिचान गरेको गुरुको महत्वलाई आजको आधुनिक मनोविज्ञान र स्नायु विज्ञानले नयाँ भाषा र प्रमाणका साथ पुनः पुष्टि गरिरहेका छन् । त्यसैले गुरु पूर्णिमा ज्ञान, चेतना, कृतज्ञता र मानव विकासको अद्वितीय पर्व हो, जसको महत्व समयसँगै अझ गहिरो हुँदै गएको छ ।