अमृत गिरी

भागदौड, प्रतिस्पर्धा, असुरक्षा र अपेक्षाको बोझले थिचिएको आधुनिक जीवनमा मानसिक शान्तिको खोजी बढ्दो छ । आज मानिससँग सूचना, प्रविधि र सुविधाका अनेक साधन छन् । संसारको अर्को कुनामा भइरहेका घटनासमेत क्षणभरमै थाहा पाउन सकिन्छ । तर यति धेरै सुविधा र सम्पर्कका बीच पनि मानिस भविष्यको चिन्ता, विगतको पश्चात्ताप, आर्थिक दबाब, पारिवारिक तनाव र एक्लोपनसँग जुधिरहेको छ । सामाजिक सञ्जालमा अरूको सफलता देखेर आफूलाई कमजोर ठान्ने, आलोचनालाई अपमानका रूपमा लिने र अपेक्षाअनुसार परिणाम नआउँदा निराश हुने प्रवृत्ति सामान्य बन्दै गएको छ ।

यस्तो अवस्थामा करिब २५ सय वर्ष पुरानो बौद्ध ज्ञानपरम्पराले विकसित गरेको चित्तको विश्लेषण, सजगता, ध्यान र प्रज्ञासम्बन्धी शिक्षा आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छ । बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीसँग जोडिएको यो ज्ञानपरम्पराले दुःखबाट भाग्नुभन्दा त्यसका कारण बुझ्न र त्यसलाई बढाउने मानसिक प्रवृत्ति पहिचान गर्न प्रेरित गर्छ । बौद्ध मनोविज्ञानको महत्त्वपूर्ण सन्देश हो–सबै परिस्थिति आफ्नो नियन्त्रणमा नहुन सक्छन्, तर तिनलाई बुझ्ने र तिनप्रति प्रतिक्रिया दिने तरिकामा अभ्यासबाट परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ।

मनको अशान्ति कहाँबाट उत्पन्न हुन्छ ?
बौद्ध मनोविज्ञानअनुसार विचार, भावना, इच्छा र प्रतिक्रिया स्थिर हुँदैनन् । ती विभिन्न कारण र परिस्थितिअनुसार उत्पन्न हुन्छन् र परिवर्तन पनि हुन्छन् । कुनै अप्रिय घटनाले दुःख दिन सक्छ, तर त्यस घटनालाई मनले गर्ने व्याख्या र त्यसबारे निरन्तर सोचिरहने प्रवृत्तिले थप मानसिक पीडा सिर्जना गर्न सक्छ ।

उदाहरणका लागि, कार्यालयमा कामको आलोचना हुँदा दुःख लाग्नु स्वाभाविक हो । तर त्यसपछि ‘म अयोग्य छु’, ‘सबैले मलाई कमजोर ठान्छन्’ वा ‘मेरो भविष्य बिग्रियो’ भन्ने विचार दोहोरिन थाले भने तनाव अझ बढ्न सक्छ । बौद्ध परम्परामा अनुभवसँग जोडिएर विकसित हुने मानसिक जटिलता, आग्रह, तुलना र द्वन्द्वको प्रक्रियालाई ‘पपञ्च’ भनिन्छ ।
यसको अर्थ सबै मानसिक समस्या व्यक्तिको सोचाइका कारण उत्पन्न हुन्छन् भन्ने होइन । आर्थिक कठिनाइ, हिंसा, विभेद, शारीरिक रोग, जैविक कारण र असुरक्षित वातावरणले पनि मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पार्छन् । बौद्ध मनोविज्ञानको उपयोगिता यस्ता वास्तविक समस्यालाई नकार्नुमा होइन, बदल्न सकिने मानसिक प्रतिक्रियालाई चिन्न र उचित कदम चाल्न सहयोग गर्नुमा छ ।

आजको मानिससँग सूचना छ, प्रविधि छ, सुविधाका अनेक साधन छन् र संसारको अर्को कुनामा भइरहेको घटनासमेत क्षणभरमै थाहा पाउने क्षमता छ । तर यति धेरै सुविधा र सम्पर्कबीच पनि मानिसको मन भने बेचैन छ । कसैलाई भविष्यको चिन्ताले सताएको छ, कसैलाई विगतका असफलता र पश्चात्तापले । कोही आर्थिक दबाबमा छन्, कोही पारिवारिक सम्बन्धको तनावमा छटपटिएको अवस्था छ । कतिपय मानिस बाहिरबाट सामान्य र सफल देखिए पनि भित्रभित्रै निराशा, एक्लोपन र मानसिक थकानसँग जुधिरहेका छन्, भित्रभित्रै टुटिरहेका छन् । यस्तो बेलामा विभिन्न समयमा आउने विपद्, आपतले झन धेरै टुटाउने गर्छ । सामाजिक सञ्जालमा अरूको सफलता देखेर तुलना गर्दै आफूलाई कमजोर ठान्ने, काममा गरेको प्रयासको अपेक्षित परिणाम नआउँदा निराश हुने, अरूको आलोचनालाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा लिने र भविष्यमा हुन सक्ने घटनाबारे मात्रै निरन्तर चिन्ता गरिरहने प्रवृत्ति आधुनिक जीवनका परिचित दृश्य बनेका छन्, आम जस्तै भइरहेका छन् । अहिलेको परिवेशमा त अझ सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले बढिरहेको अर्को जोखिम झन डरलाग्दोगरी बढिरहेको छ ।

चार आर्यसत्य र दुःख बुझ्ने दृष्टिकोण
बौद्ध शिक्षाको आधार चार आर्यसत्य हो । पहिलो, जीवनमा दुःख र असन्तुष्टि हुन्छन् भन्ने स्वीकार गर्नु; दोस्रो, दुःखका कारण बुझ्नु; तेस्रो, दुःखको निरोध सम्भव छ भन्ने पहिचान गर्नु; र चौथो, त्यसतर्फ लैजाने मार्ग अभ्यास गर्नु ।
बौद्ध दर्शनले तृष्णा, आसक्ति र अज्ञानलाई दुःखका प्रमुख कारणका रूपमा व्याख्या गर्छ । आफूले चाहेको कुरा जसरी पनि प्राप्त गर्नुपर्ने, परिस्थिति सधैँ आफूअनुकूल हुनुपर्ने वा प्रतिष्ठामा कहिल्यै आँच आउन नहुने आग्रहले तनाव बढाउन सक्छ । चौथो आर्यसत्यले सम्यक् दृष्टि, सङ्कल्प, वाचा, कर्म, आजीविका, व्यायाम, स्मृति र समाधिसहितको आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग प्रस्तुत गर्छ ।

यस शिक्षालाई दैनिक जीवनमा लागू गर्दा घटना र घटनाबारे मनले बनाएको निष्कर्षबीचको भिन्नता बुझ्न सकिन्छ । परीक्षामा असफल हुनु एउटा घटना हो; त्यसैले जीवनमा कुनै सम्भावना बाँकी छैन भन्ने निष्कर्ष त्यस घटनाको व्याख्या हो । असफलताबाट सिक्ने र पुनः प्रयास गर्ने सम्भावना रहन्छ । यसको अर्थ नकारात्मक सोचलाई जबर्जस्ती सकारात्मक सोचले विस्थापित गर्नु होइन, बरु तथ्य, अनुमान र गर्न सकिने उपयोगी काम छुट्याउनु हो ।

तुलना, अपेक्षा र तृष्णाको जाल
आधुनिक जीवनमा निरन्तर तुलना मानसिक असन्तुष्टिको एउटा कारण बन्न सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा अरूको सफलता, आर्थिक अवस्था र जीवनशैली देखेर आफ्नो जीवनलाई कम मूल्यवान् ठान्ने प्रवृत्तिले निराशा बढाउन सक्छ । बौद्ध मनोविज्ञानमा ‘मान’ भन्नाले आफूलाई अरूसँग तुलना गरेर श्रेष्ठ, समान वा हीन ठान्ने प्रवृत्तिसमेत बुझिन्छ ।
हरेक इच्छा वा लक्ष्यलाई तृष्णा मान्नु उचित हुँदैन । ज्ञान हासिल गर्ने, परिवारको हेरचाह गर्ने र समाजका लागि योगदान दिने चाहना अर्थपूर्ण हुन सक्छन् । समस्या चाहनाप्रतिको अत्यधिक आसक्तिमा हुन्छ, जसले असफलता वा परिवर्तनलाई असह्य बनाउँछ । त्यसैले मानसिक शान्तिका लागि लक्ष्य त्याग्नु आवश्यक छैन । लक्ष्यतर्फ प्रयास गर्दै परिणाम अपेक्षाअनुसार नआए पनि यथार्थ स्वीकार गरेर अघि बढ्न सक्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

ध्यानः मनलाई रोक्ने होइन, बुझ्ने अभ्यास
ध्यान भनेको मनमा कुनै विचार आउन नदिनु वा सबै चिन्ता तत्काल हटाउनु होइन । मन भट्किनु स्वाभाविक हो । ध्यानको अभ्यासमा विचार वा भावना उत्पन्न भएको थाहा पाउने, त्यसमा अनावश्यक रूपमा नअल्झिने र ध्यानको विषयमा पुनः फर्कने प्रयास गरिन्छ । बौद्ध परम्परामा यस सजगतासँग सम्बन्धित अवधारणालाई ‘सति’ भनिन्छ । आफूले के गरिरहेको छु, किन गरिरहेको छु र त्यसको परिणाम के हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट बोधलाई ‘सम्पजञ्ञ’ भनिन्छ ।

ध्यान सुरु गर्न दैनिक पाँचदेखि दस मिनेट पर्याप्त हुन सक्छ । सहज ठाउँमा बसेर स्वाभाविक श्वासप्रश्वासमा ध्यान दिन सकिन्छ । मन भट्किएमा आफूलाई दोष नदिई विचार आएको पहिचान गरेर श्वासतर्फ फर्कनुपर्छ । त्यसपछि शरीरको तनाव, रिस, डर वा चिन्तालाई पहिचान गर्दै आफूलाई सोध्न सकिन्छ–समस्याको वास्तविक तथ्य के हो, मेरो अनुमान के हो र अहिले गर्न सकिने उपयोगी काम के हो ? ध्यानको उद्देश्य हरेकपटक तत्काल शान्ति प्राप्त गर्नु होइन, आफ्ना अनुभव र प्रतिक्रियालाई बुझ्ने क्षमता विकास गर्नु हो ।

मैत्री, करुणा र मानसिक सन्तुलन
मानिस अरूप्रति दयालु भए पनि आफ्ना कमजोरीप्रति कठोर हुन सक्छ । गल्ती हुँदा आफूलाई दोष दिइरहने र असफलतालाई आफ्नै अयोग्यताको प्रमाण मान्ने प्रवृत्तिले तनाव बढाउँछ । बौद्ध परम्परामा मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्खालाई चार ब्रह्मविहार भनिन्छ । मैत्रीले आफू र अरूको कल्याणको कामना गर्न, करुणाले दुःख कम गर्न, मुदिताले अरूको सफलतामा प्रसन्न हुन र उपेक्खाले सन्तुलित दृष्टिकोण राख्न प्रेरित गर्छ । कठिन समयमा ‘म सुरक्षित रहूँ, मेरो मन शान्त रहोस् र म विवेकपूर्ण ढंगले कठिनाइ सामना गर्न सकूँ’ भन्ने मैत्रीभावना अभ्यास गर्न सकिन्छ ।

करुणाको अर्थ अन्याय सहनु वा हानिकारक सम्बन्धमा बसिरहनु होइन । आवश्यक सीमारेखा कायम गर्नु, सहयोग माग्नु र अन्यायविरुद्ध उचित कदम चाल्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।

डिप्रेसनमा ध्यानको भूमिका र सीमा
तनाव, चिन्ता र डिप्रेसन फरक अवस्था हुन् । डिप्रेसनमा निरन्तर उदासी, रुचि वा आनन्दमा कमी, ऊर्जा घट्नु, निद्रा वा भोकमा परिवर्तन, निराशा र एकाग्रतामा कठिनाइजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । यसलाई कमजोर इच्छाशक्ति, नकारात्मक सोच वा आध्यात्मिक अभ्यासको कमीका रूपमा व्याख्या गर्नु गलत हो । जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारणले यसको विकासमा भूमिका खेल्न सक्छन् ।

सजगतामा आधारित संज्ञानात्मक चिकित्सा (ःद्यऋत्) र सजगतामा आधारित तनाव न्यूनीकरण कार्यक्रम (ःद्यक्च्) जस्ता आधुनिक अभ्यासले केही व्यक्तिलाई तनाव व्यवस्थापन गर्न र मानसिक कठिनाइ सामना गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छन् । विशेषतः ःद्यऋत् को उपयोगिताबारे डिप्रेसन पुनः दोहोरिने जोखिमका सन्दर्भमा अनुसन्धान गरिएको छ । तर यी कार्यक्रम बौद्ध धर्मका सम्पूर्ण शिक्षासँग समान होइनन् र सबै व्यक्तिमा समान प्रभाव पार्दैनन् ।

डिप्रेसनका लक्षण लामो समयसम्म रहेमा वा दैनिक जीवन प्रभावित भएमा योग्य स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ । आवश्यकताअनुसार मनोचिकित्सा, औषधि वा अन्य प्रमाणमा आधारित उपचार आवश्यक हुन सक्छ । ध्यानलाई उपचारको विकल्प होइन, उपयुक्त अवस्थामा सहयोगी अभ्यासका रूपमा बुझ्नुपर्छ । अभ्यासले असहजता वा पीडादायी सम्झना बढाएमा त्यसलाई रोक्ने वा परिवर्तन गर्ने र विशेषज्ञको सल्लाह लिने आवश्यकता हुन सक्छ ।

व्यक्तिगत अभ्याससँगै सामाजिक जिम्मेवारी
मानसिक शान्ति व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र निर्भर हुँदैन । बेरोजगारी, ऋणको बोझ, पारिवारिक हिंसा, विभेद र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमीले मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्छन् । त्यसैले परिवार, समुदाय, कार्यस्थल, शैक्षिक संस्था र राज्यले पनि स्वस्थ वातावरण निर्माण गर्न जिम्मेवारी लिनुपर्छ । मानसिक समस्या व्यक्त गर्ने मानिसलाई कमजोर ठान्नुको सट्टा उसको कुरा सुन्ने, सहयोग गर्ने र आवश्यक उपचारसम्म पहुँच पु¥याउने वातावरण आवश्यक छ ।

बौद्ध मनोविज्ञानले शील, समाधि र प्रज्ञाको समन्वयमा जोड दिन्छ । शीलले नैतिक आचरण, समाधिले मानसिक स्थिरता र प्रज्ञाले यथार्थलाई विवेकपूर्वक बुझ्ने क्षमतालाई महत्त्व दिन्छ । ध्यानले अन्याय पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ, तर त्यसको समाधानका लागि प्रमाण जुटाउने, संवाद गर्ने वा आफ्नो अधिकारका लागि कदम चाल्ने आवश्यकता पनि रहन्छ ।

अन्ततः शान्ति भनेको जीवनमा कहिल्यै समस्या नआउनु होइन । समस्या आएका बेला त्यसलाई बुझ्न, भावनालाई सम्हाल्न, उचित सहयोग लिन र विवेकपूर्ण ढंगले अघि बढ्न सक्नु पनि शान्तितर्फको यात्रा हो । बौद्ध मनोविज्ञानले आफ्नै मनका प्रतिक्रिया चिन्न र तिनलाई रूपान्तरण गर्न प्रेरित गर्छ । व्यक्तिगत सजगता, सामाजिक सहयोग र आवश्यक स्वास्थ्य सेवाबीचको समन्वयबाट नै मानसिक स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तर सुधार्ने बाटो फराकिलो हुन सक्छ ।