अरुण सिहं

आजको विश्वमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)को तीव्र विकासले शिक्षा प्रणालीमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। विद्यार्थीहरूले केही सेकेन्डमै जटिल गणितीय समस्या समाधान गर्न सक्छन्, कोड लेख्न सक्छन्, र अनुसन्धान स्तरका उत्तरहरू प्राप्त गर्न सक्छन् । यस्तो अवस्थामा एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ–के शिक्षक अब आवश्यक छैनन् ? व्यक्तिगत सिकाइ प्रणाली, स्वचालित मूल्याङ्कन तथा डिजिटल स्रोतहरूको प्रयोगले शिक्षालाई छिटो, सुलभ र प्रभावकारी बनाएको छ । तर यस परिवर्तित सन्दर्भमा एउटा गम्भीर विषय के एआईले शिक्षकको भुमिकालाई प्रतिस्थापन गर्न सक्छ ? यो प्रश्न सतही लाग्नु वर्तमान समयमा स्वभाबिक होला तर वास्तवमा यो सूचना र ज्ञान बीचको भिन्नता बुझ्न नसक्दा यस्तो भ्रम उत्पन्न हुन्छ ।

सूचना, ज्ञान र प्रज्ञा
हरेक मानिषलाई यि शब्द सुन्दा सामान्य लाग्न सक्छ, तर बुझाइ र सोचाइ प्रचुर मात्रामा भएको छैन सूचना भनेको केवल तथ्यहरूको सङ्ग्रह हो। ज्ञान भनेको ती तथ्यहरूको बुझाइ हो। प्रज्ञा भनेको त्यो ज्ञानलाई सही सन्दर्भमा प्रयोग गर्ने क्षमता हो। बौद्ध दर्शनमा पनि यही कुरा स्पष्ट रूपमा पाइन्छ। बुद्धले ‘श्रुतमय प्रज्ञा’ (सुनेर प्राप्त ज्ञान), ‘चिन्तनमय प्रज्ञा’ (विचार गरेर प्राप्त ज्ञान), र ‘भावनामय प्रज्ञा’ (अनुभवबाट प्राप्त ज्ञान) को कुरा गर्नुभएको छ । एआईले पहिलो तह (सूचना) मा सहयोग गर्न सक्छ, तर अन्तिम तह (अनुभवजन्य प्रज्ञा) विकास गर्न शिक्षक आवश्यक हुन्छ । मेसिनले पाठ बुझाउन सक्छ, तर विद्यार्थीको भावना, डर, जिज्ञासा र नैतिक द्विविधालाई बुझ्न सक्दैन । अल्बर्ट आइंस्टीन ले भनेका छन् “शिक्षकको सर्वोच्च कला भनेको ज्ञान र सिर्जनात्मकताप्रति आनन्द जागृत गराउनु हो ।” एआईले जानकारी दिन सक्छ, तर शिक्षकले प्रेरणा दिन्छन् ।

शिक्षकको परिवर्तनशील भूमिका
पहिले शिक्षक ज्ञानको मुख्य स्रोत थिए । आज, शिक्षक मार्गदर्शक बनेका छन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई सोच्न सिकाउँछन्, प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छन्, र जटिल समस्याहरूलाई बुझ्ने क्षमता विकास गराउँछन् । उदाहरणका लागि, एआईले जटिल समीकरण समाधान गर्न सक्छ। तर जब विद्यार्थीलाई वास्तविक स्थिति को लागी मोडेल बनाऊ भनिन्छ, त्यहाँ अन्तरविषयक सोच, सन्दर्भ बुझाइ, र नैतिक निर्णय आवश्यक हुन्छ जसका लागि शिक्षकको मार्गदर्शन अपरिहार्य हुन्छ । “शिक्षकको सर्वोच्च कला भनेको ज्ञान र सिर्जनात्मकताप्रति आनन्द जागृत गराउनु हो।”
हाल शिक्षा प्रणालीमा समस्या–आधारित शिक्षण मा जोड दिइन्छ। तर आधारभूत ज्ञान बिना समस्या समाधान गर्न खोज्दा विद्यार्थी सतही बुझाइमा सीमित हुन्छन्। बौद्ध शिक्षामा पनि ‘मध्यम मार्ग’ को अवधारणा छ, अत्यधिक सैद्धान्तिक वा अत्यधिक व्यावहारिक दुवै गलत हुन्छन् । त्यसैले सिद्धान्त र अभ्यासबीच सन्तुलन आवश्यक छ ।

एआई र नैतिकता
ब्क्ष् ले उत्तर दिन सक्छ, तर “के सही हो ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्दैन। नैतिकता र मूल्य शिक्षा शिक्षकबाट नै आउँछ । बौद्ध शिक्षामा ‘शील’ (नैतिक आचरण) को महत्त्व अत्यन्त उच्च छ । यदि विद्यार्थीले केवल उत्तर पाउन सिके तर सही निर्णय गर्न सिकेनन् भने शिक्षा अधूरो रहन्छ ।
वास्तविक जीवनमा समस्या समाधान, सिर्जनात्मकता, र आलोचनात्मक सोच आवश्यक हुन्छ । एआईले बाटो देखाउन सक्छ तर कहाँ जाने भनेर निर्णय गर्न सक्दैन । यहाँ अर्को गहिरो विरोधाभास छ । उत्तरहरू प्राप्त गर्न सजिलो हुँदै जाँदा, सही प्रश्न सोध्नुको मूल्य बढ्दै जान्छ । सहज पहुँच भनेको बुझाइको गहिराइ जस्तै होइन । सरकारले लागू गरेको नयाँ नीतिले मात्र शिक्षालाई रूपान्तरण गर्न सक्दैन । वास्तविक परिवर्तनहरू कक्षाकोठामा र शिक्षक र विद्यार्थीहरू बीचको अन्तरक्रियामा हुन्छन् । व्याख्यानहरू उपयोगी हुन सक्छन् तर ती केवल विधि मात्र हुन सक्दैनन् । विद्यार्थीहरूलाई प्रश्न गर्न, छलफल गर्न र अन्वेषण गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। शिक्षकको भूमिका अर्थपूर्ण सिकाइ अनुभवहरू डिजाइन गर्नु हो, केवल सामग्री प्रदान गर्नु मात्र होइन ।
उदाहरण को लगीः केवल सूत्र सम्झनु भन्दा त्यसलाई वास्तविक जीवनमा प्रयोग गर्नु बुद्दिमता हुन्छ । भने केवल उत्तर दिनु भन्दा प्रश्नको गुणस्तर सुधार गर्नु साचो अर्थमा ज्ञानको बोध गर्नु हो ।

मूल्याङ्कन प्रणालीमा पुनर्विचार
मूल्याङ्कन एक प्रमुख चुनौती बनेको छ । सामान्यतया हामी रचनात्मकता र समस्या समाधानलाई महत्व दिन्छौं तर हामी मेमोरी र गति परीक्षण गर्न जारी राख्छौं। यदि परीक्षाले सम्झनालाई पुरस्कृत गर्छ भने, शिक्षण सीमित रहनेछ । मूल्याङ्कनमा खुला प्रश्नहरू, वास्तविक–विश्व समस्याहरू र विषयहरूमा विचारहरू जोड्ने क्षमता समावेश हुनुपर्छ । विद्यार्थीहरूले आज नयाँ चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्, उनीहरू एआई उपकरणहरूद्वारा प्रदान गरिएको धेरै जानकारीले घेरिएका छन् । तिनीहरूमध्ये धेरैजसोले के उत्पादन गर्छन् भनेर बुझ्दैनन्। यसले वास्तविक बुझाइ बिना सिक्ने भ्रम सिर्जना गर्दछ। एक विचारशील शिक्षकको उपस्थितिले विद्यार्थीहरूलाई अनिश्चिततालाई पार गर्न मद्दत गर्दछ ।

एआईमा निर्भरता र यसको जोखिम
एआईमा अत्यधिक निर्भरताले जोखिम बोकेको छ। विद्यार्थीहरूले सोच्नुको सट्टा नक्कल गर्न थालेका छन्। विचारहरूलाई विषयसँग जोड्ने उनीहरूको क्षमता कमजोर हुँदै गइरहेको छ। मानव अन्तरक्रिया सिकाइको केन्द्रबिन्दुमा रहन्छ, एक विचारशील प्रश्न, एक राम्रोसँग राखिएको चुनौती र केही प्रोत्साहनजनक शब्दहरूले विद्यार्थीहरूको सोच्ने र कार्य गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छ । यो केवल एक राम्रोसँग सिकेको शिक्षकले मात्र बुझ्न सक्छ । यदि विद्यार्थीहरू एआईमा अत्यधिक निर्भर भए भने उनीहरूको स्वतन्त्र सोच क्षमता कमजोर हुन सक्छ । बौद्ध दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यो अविद्या (अज्ञानता) को नयाँ रूप हुन सक्छ, जहाँ व्यक्ति आफूले बुझेको ठान्छ तर वास्तवमा गहिरो बुझाइ हुँदैन ।

एआई शिक्षा बीच प्रतिस्पर्धा होइन सहकार्य
शिक्षाको भविष्य शिक्षक र प्रविधि बीचको घर्षण होइन । भविष्यको शिक्षा शिक्षक र एआई बीच प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य हो । आजकल एआईले नियमित कार्यहरू जस्तै डेटा विश्लेषण, गणना, र सूचना प्रदान ह्यान्डल गर्न सक्छ र जानकारीमा द्रुत पहुँच प्रदान गर्न सक्छ । यसले शिक्षकहरूलाई मार्गदर्शन र आलोचनात्मक सोच विकासमा ध्यान केन्द्रित गर्न सजिलो बनाउनेछ । चुनौती भनेको एआई सँग प्रतिस्पर्धा गर्नु होइन तर यसले गर्न नसक्ने काम गर्नु हो। यस परिवर्तनमा अनुकूलन गर्ने शिक्षकहरू अझ प्रतिष्ठित हुनेछन्। शिक्षक अब केवल जानकारीको स्रोत मात्र होइन तर अनुशासित सोच र सिकाइको शिल्पकार हो ।

एआईले नियमित काम गर्छ, शिक्षकले ध्यान केन्द्रित गर्छन् शिक्षकको मद्दत बाट बिद्यार्थीले आलोचनात्मक सोच को बिकास गर्नुको साथै नैतिकवान र सामाजिक मुल्य मान्यताको बिकास सँगै जीवन कौशल को ज्ञान बोध गर्न सक्ने प्ररणा शिक्षकको सहजिकरण बाट मात्र सम्भब छ ।
त्यसैले शिक्षक अब केवल सूचना दिने व्यक्ति होइनन् । उनीहरू सोच निर्माण गर्ने वास्तुकार हुन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई केवल ‘के सोच्ने’ होइन, ‘कसरी सोच्ने’ सिकाउँछन्। बौद्ध दर्शन अनुसार, साँचो शिक्षा भनेको आत्मबोध हो, शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्ति होइन, आन्तरिक चेतना र जागरण हो । यस यात्रामा शिक्षक नै वास्तविक मार्गदर्शक हुन् । गौतम बुद्द भन्नु हुन्छ “हजारौँ अर्थहीन शब्दभन्दा एउटा त्यस्तो शब्द उत्तम हुन्छ जसले शान्ति दिन्छ ।” मेसिनले पाठ बुझाउन सक्छ, तर विद्यार्थीको भावना, डर, जिज्ञासा र नैतिक द्विविधालाई बुझ्न सक्दैन ।

त्यसैले, एआईको युगमा शिक्षकको भूमिका घटेको छैन, अझै गहिरो, झनै महत्त्वपूर्ण बनेको छ । आजको पर्तिस्पर्धा एआई र शिक्षक बिचको नभई बरु तर्क नैतिकता र भ्रम र मिथ्या ज्ञान बिचको हो । अन्तत नेल्सन मंडेलाले भनेका छन् । “शिक्षा संसार परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम हो ।” तर यो शक्ति प्रविधिमा मात्र होइन, शिक्षकको सही मार्गदर्शनमा निर्भर हुन्छ । (लेखकः लुम्बिनी बौद्ध बिश्व बिद्यालयका सहायक प्राध्यापक हुन् ।)