रेविसा कुँवर

बौद्ध धर्म केवल धार्मिक आस्था वा आध्यात्मिक साधनाको माध्यम मात्र नभई नैतिक, अनुशासित र जिम्मेवार जीवनयापनको व्यावहारिक दर्शन पनि हो । यसले व्यक्तिको आन्तरिक चेतनाको विकास गर्दै सामाजिक सद्भाव, न्याय र शान्तिको स्थापना गर्न महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ । बौद्ध शिक्षाको मूल उद्देश्य दुःखको अन्त्य गरी व्यक्तिलाई नैतिक तथा बौद्धिक रूपमा परिष्कृत बनाउनु हो । यस उद्देश्यको प्राप्तिका लागि भगवान बुद्धले प्रतिपादन गर्नुभएको आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । यस मार्गका आठ अङ्गहरूमध्ये सम्यक वाणी, सम्यक कर्म र सम्यक आजीविका शील अर्थात् नैतिक आचरणका प्रमुख आधार हुन् ।
कानुनी प्रणालीको प्रमुख उद्देश्य समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था, समानता तथा न्याय कायम गर्नु हो । कानुनले व्यक्तिका व्यवहारलाई नियमन गर्दै सामाजिक सम्बन्धलाई व्यवस्थित बनाउँछ । यद्यपि कानुनले मुख्यतः बाह्य व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्दछ भने नैतिकताले व्यक्तिको अन्तरआत्मा, चरित्र र मनोवृत्तिको विकासमा जोड दिन्छ । बौद्ध नैतिकताका सिद्धान्तहरूले व्यक्तिलाई स्वअनुशासन, सत्यनिष्ठा, अहिंसा तथा उत्तरदायित्वतर्फ प्रेरित गर्ने भएकाले तिनीहरूको कानुनी प्रणालीसँग घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको पाइन्छ । आधुनिक कानुनी प्रणालीले संरक्षण गर्न खोज्ने न्याय, इमानदारी, मानव अधिकार र सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता मूल्यहरू बौद्ध नैतिक शिक्षामा पनि समान रूपमा प्रतिपादित भएका छन् ।

सम्यक वाणी र कानुनी प्रणाली
सम्यक वाणी भन्नाले सत्य, हितकारी, शिष्ट, जिम्मेवारीपूर्ण तथा मर्यादित भाषाको प्रयोग गर्नु हो । बौद्ध शिक्षाअनुसार व्यक्तिले झुटो बोल्ने, चुगली गर्ने, कठोर तथा अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्ने र निरर्थक गफगाफमा संलग्न हुने कार्यबाट टाढा रहनुपर्छ । भगवान् बुद्धले सम्यक वाणीलाई नैतिक जीवनको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ किनभने भाषिक व्यवहारले व्यक्ति तथा समाजबिचको सम्बन्धलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ ।
कानुनी प्रणालीमा पनि सत्य र विश्वसनीय संवादको विशेष महत्व हुन्छ । न्यायिक प्रक्रियाको आधार नै सत्यको खोजी हो । अदालत, न्यायाधीश, सरकारी वकिल, कानुन व्यवसायी, साक्षी तथा नागरिकहरू सबैले सत्य र तथ्यमा आधारित अभिव्यक्ति दिनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ । यदि न्यायिक प्रक्रियामा झुटो साक्षी, गलत बयान वा भ्रामक सूचना प्रस्तुत गरियो भने न्यायप्राप्ति प्रक्रियामा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।
झुटो साक्षी, मानहानी, ठगी, मिथ्या आरोप तथा गलत सूचना प्रवाहजस्ता कार्यहरू अधिकांश कानुनी व्यवस्थामा दण्डनीय अपराध मानिन्छन् । आधुनिक समाजमा सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चार माध्यमहरूको विस्तारसँगै जिम्मेवार अभिव्यक्तिको आवश्यकता अझ बढेको छ । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको आधारभूत अधिकार भए पनि त्यसको प्रयोग अरूको प्रतिष्ठा, अधिकार तथा सामाजिक सद्भावमा प्रतिकूल असर नपर्ने गरी हुनुपर्छ ।

सम्यक वाणीले सत्यनिष्ठा, पारदर्शिता, परस्पर सम्मान तथा उत्तरदायित्वको भावनालाई प्रवद्र्धन गर्दछ । जब व्यक्तिहरू सत्य र जिम्मेवारीपूर्वक बोल्छन्, तब सामाजिक विश्वास सुदृढ हुन्छ, विवादहरू घट्छन् र कानुनको शासनलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सहयोग पुग्छ । यस अर्थमा सम्यक वाणीलाई न्यायपूर्ण समाज निर्माणको नैतिक आधारका रूपमा लिन सकिन्छ ।

सम्यक कर्म र कानुनी व्यवस्था
सम्यक कर्म भन्नाले नैतिक, जिम्मेवार, अहिंसात्मक तथा सामाजिक हितलाई केन्द्रमा राखेर गरिने व्यवहारलाई जनाउँछ । बौद्ध धर्मले हत्या, चोरी, हिंसा, शोषण तथा अन्य अनैतिक गतिविधिबाट टाढा रहन शिक्षा दिन्छ । व्यक्तिको आचरणले समाजमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले सम्यक कर्मलाई सामाजिक शान्ति र स्थायित्वको आधार मानिन्छ ।
कानुनी व्यवस्थाको प्रमुख उद्देश्य पनि व्यक्तिको जीवन, स्वतन्त्रता, सम्पत्ति तथा मानव मर्यादाको संरक्षण गर्नु हो । हत्या, कुटपिट, चोरी, डकैती, यौन हिंसा तथा अन्य आपराधिक कार्यहरूविरुद्धका कानुनहरूले सम्यक कर्मका मूल्यहरूलाई प्रतिविम्बित गर्छन् । यसले बौद्ध नैतिकता र कानुनी व्यवस्थाबिचको निकट सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दछ ।

सम्यक कर्म केवल अपराध नगर्नेसम्म सीमित छैन । यसले करुणा, सहयोग, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा मानव सम्मानलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन्छ । कुनै व्यक्तिले कानुनी रूपमा निषेधित कार्य नगरे पनि यदि उसले अरूलाई हानि पु¥याउने, शोषण गर्ने वा असमान व्यवहार गर्ने प्रवृत्ति अपनाउँछ भने त्यो बौद्ध नैतिकताको दृष्टिले उचित मानिँदैन ।
आधुनिक कानुनी प्रणालीले मानव अधिकार, सामाजिक न्याय तथा समानताको अवधारणालाई विशेष महत्व दिएको छ । बौद्ध धर्मले पनि सबै प्राणीप्रति करुणा र समान दृष्टिकोण राख्न सिकाउँछ । यसरी हेर्दा सम्यक कर्मले कानुनी व्यवस्थाको औपचारिक संरचनालाई नैतिक आधार प्रदान गर्ने कार्य गर्दछ । समाजका सदस्यहरूले स्वेच्छाले नैतिक आचरण अपनाएमा अपराधको दर घट्न सक्छ, सामाजिक सद्भाव बढ्न सक्छ र न्यायिक संस्थाहरूको प्रभावकारिता पनि वृद्धि हुन सक्छ ।

सम्यक आजीविका र व्यावसायिक नैतिकता
सम्यक आजीविका भन्नाले इमानदार, नैतिक तथा कानुनसम्मत माध्यमबाट जीविकोपार्जन गर्नु हो । भगवान् बुद्धले अरूलाई हानि पु¥याउने व्यवसाय, जस्तै हतियार व्यापार, मानव बेचबिखन, नशालु पदार्थको कारोबार तथा जीवहत्यासँग सम्बन्धित पेशाबाट टाढा रहन सल्लाह दिनुभएको छ । यस सिद्धान्तले आर्थिक गतिविधिमा नैतिकताको महत्वलाई स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्दछ ।
आधुनिक समाजमा व्यावसायिक नैतिकता तथा संस्थागत उत्तरदायित्वलाई विशेष महत्व दिइन्छ । विभिन्न व्यवसाय, उद्योग तथा संस्थाहरूले कानुनी मापदण्डका साथै नैतिक मापदण्डको पनि पालना गर्नुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ । श्रम कानुन, उपभोक्ता संरक्षण कानुन, भ्रष्टाचार नियन्त्रणसम्बन्धी कानुन तथा व्यवसाय नियमनसम्बन्धी कानुनी व्यवस्थाहरूले आर्थिक गतिविधिलाई समाजका लागि सुरक्षित, न्यायसंगत तथा उत्तरदायी बनाउने प्रयास गर्छन् ।

मानव बेचबिखन, अवैध लागूऔषध कारोबार, आर्थिक अपराध, भ्रष्टाचार, जालसाजी तथा ठगीजस्ता गतिविधिहरू कानुनद्वारा निषेध गरिएका छन्, किनभने तिनले व्यक्तिको अधिकार, सामाजिक विश्वास तथा आर्थिक स्थायित्वमा नकारात्मक प्रभाव पार्छन् । सम्यक आजीविकाले व्यक्ति तथा संस्थालाई केवल आर्थिक लाभको खोजीमा सीमित नरही सामाजिक उत्तरदायित्व, पारदर्शिता तथा नैतिक मूल्यहरूको सम्मान गर्न प्रेरित गर्दछ ।
आजको विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा व्यवसायिक सफलतालाई केवल नाफाको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गरिँदैन, बरु सामाजिक उत्तरदायित्व, दिगोपन तथा नैतिक व्यवहारलाई पनि समान रूपमा महत्व दिइन्छ । यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा सम्यक आजीविका आधुनिक व्यावसायिक नैतिकताको आधारभूत सिद्धान्तसँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित रहेको देखिन्छ ।

बौद्ध नैतिकता र आधुनिक कानुनी प्रणाली
बौद्ध नैतिकता र आधुनिक कानुनी प्रणाली दुवैको अन्तिम उद्देश्य न्यायपूर्ण, सुरक्षित तथा शान्तिपूर्ण समाज निर्माण गर्नु हो । कानुनले व्यक्तिको व्यवहारका न्यूनतम मापदण्ड निर्धारण गरी सामाजिक व्यवस्था कायम राख्ने प्रयास गर्दछ भने बौद्ध नैतिकताले व्यक्तिलाई स्वच्छाले उच्च नैतिक आदर्शहरू अपनाउन प्रेरित गर्छ ।
कानुनले बाह्य नियन्त्रणको माध्यमबाट अपराध रोक्ने प्रयास गर्छ भने बौद्ध नैतिकताले व्यक्तिको आन्तरिक चेतना, आत्मअनुशासन र नैतिक जिम्मेवारीको विकासमार्फत सामाजिक समस्याको दीर्घकालीन समाधान खोज्छ । यही कारणले बौद्ध नैतिकता र कानुनी प्रणाली एकअर्काका पूरक मानिन्छन् ।

यदि समाजका अधिकांश व्यक्तिहरूले सम्यक वाणी, सम्यक कर्म तथा सम्यक आजीविकाको अभ्यास गरे भने कानुनको उल्लंघन हुने सम्भावना स्वतः कम हुन सक्छ । यसले न्यायप्रतिको सम्मान बढाउनुका साथै सामाजिक विश्वास, सहअस्तित्व तथा उत्तरदायित्वको संस्कृतिलाई सुदृढ बनाउन सहयोग पु¥याउँछ त्यसैले आधुनिक कानुनी व्यवस्थाको प्रभावकारिता केवल दण्डात्मक संरचनामा मात्र निर्भर नरही नागरिकहरूको नैतिक चेतनामा पनि निर्भर रहने देखिन्छ ।
अन्त्यमाः सम्यक वाणी, सम्यक कर्म र सम्यक आजीविका बौद्ध धर्मका आधारभूत नैतिक सिद्धान्तहरू हुन्, जसको आधुनिक कानुनी प्रणालीसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको छ । यी सिद्धान्तहरूले सत्यनिष्ठा, अहिंसा, मानव अधिकारप्रतिको सम्मान, सामाजिक उत्तरदायित्व तथा नैतिक आर्थिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्छन् । कानुनले व्यक्तिको बाह्य व्यवहारलाई नियमन गरी सामाजिक व्यवस्था कायम राख्छ भने बौद्ध नैतिकताले व्यक्तिको आन्तरिक चरित्र र नैतिक चेतनाको विकास गर्दछ ।

यी दुवै पक्षको समन्वयबाट मात्र न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण, उत्तरदायी तथा सामञ्जस्यपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुन्छ । त्यसैले वर्तमान समाजमा बौद्ध नैतिक सिद्धान्तहरूलाई कानुनी मूल्यहरूसँग समन्वय गरी व्यवहारमा उतार्नु सामाजिक न्याय, सुशासन तथा दिगो शान्तिका लागि अत्यन्त आवश्यक छ । (लेखक लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय स्कुल अफ ल बि.ए.एलएल.बि. दोस्रो सेमेष्टरमा अध्ययनरत छात्रा हुन् ।)