विशाल पाण्डे
‘आँखाको बदलामा आँखा’ भन्ने सोचले अन्ततः सिंगो संसारलाई अन्धो बनाउँछ । न्यायको वास्तविक उद्देश्य के हो भन्ने प्रश्नमा आज पनि संसार विभाजित छ । कतिपयका लागि न्याय भनेको अपराधीलाई उसले गरेको अपराधभन्दा कडा सजाय दिनु हो । तर अर्को दृष्टिकोणले न्यायलाई प्रतिशोधको माध्यम होइन, समाज सुधारको साधनका रूपमा हेर्छ । यदि न्यायले केवल बदला लिन सिकाउँछ भने त्यो न्याय होइन, प्रतिशोध मात्र हो । साँचो न्यायले अपराधलाई मात्र हेर्दैन, अपराध जन्माउने कारणलाई पनि बुझ्ने प्रयास गर्छ । त्यसैले न्याय प्रतिशोधका लागि होइन, सुधार र पुनस्र्थापनाका लागि हुनुपर्छ ।
हामी प्रायः अपराधलाई हेर्छौं, तर अपराधीको कथा हेर्दैनौं । धेरै अपराधीहरू गरिबी, अशिक्षा, हिंसात्मक वातावरण, मानसिक तनाव, दुव्र्यसन, बाल्यकालको उपेक्षा वा गलत संगतका कारण अपराधको बाटोमा पुगेका हुन्छन् । यसको अर्थ अपराधलाई उचित ठहर गर्नु होइन । यसको अर्थ अपराधको जरा पहिचान गर्नु हो । किनकि जरा बाँकी रहँदासम्म नयाँ अपराध जन्मिइरहन्छ । त्यसैले समाजले अपराधीलाई मात्र दोषी देख्नु पर्याप्त हुँदैन । अपराध उत्पादन गर्ने परिस्थितिप्रति पनि उत्तरदायी हुनुपर्छ ।
कोही पनि सधैंका लागि दुष्ट हुँदैन । प्रत्येक मानिस परिवर्तन हुन सक्ने क्षमता लिएर जन्मिएको हुन्छ । इतिहासमा यस्ता धेरै उदाहरण छन् जहाँ गलत बाटोमा हिँडेका मानिसहरू पछि समाजका आदर्श बनेका छन् । उचित शिक्षा, सही मार्गदर्शन, माया, विश्वास र अवसर पाएमा आजको अपराधी भोलिको सज्जन व्यक्ति बन्न सक्छ । यदि हामीले कसैलाई सधैंका लागि अपराधीको परिचयमा बाँधिदियौं भने हामीले उसको परिवर्तनको सम्भावनालाई पनि समाप्त गरिदिन्छौं ।
मानौं, एउटा मानिस गम्भीर रोगबाट पीडित छ । के हामी रोग लागेको भन्दै त्यो मानिसलाई मारिदिन्छौं ? होइन । हामी उपचार खोज्छौं । रोग अरूलाई नसरोस् भनेर रोकथामका उपाय अपनाउँछौं । अपराध पनि धेरै हदसम्म सामाजिक रोग हो । अपराधीलाई समाप्त गर्नु समाधान होइन । अपराध जन्माउने कारण हटाउनु समाधान हो । समाजले अपराधलाई रोगको रूपमा बुझ्न सक्यो भने उपचार, पुनस्र्थापना र रोकथामतर्फ बढी ध्यान जानेछ । यही सोचले सुरक्षित र सभ्य समाज निर्माण गर्न मद्दत गर्छ ।
यदि अरूले जस्तो गर्छन्, हामीले पनि त्यही गर्ने हो भने उनीहरू र हामीबीचको फरक के रह्यो ? यदि कसैले हत्या ग¥यो भनेर राज्यले पनि बदला लिनकै लागि उसलाई मारिदिन्छ भने हिंसाको चक्र कहाँ रोकिन्छ ? न्यायको शक्ति त्यसमा हुन्छ जहाँ उसले रिसमाथि विवेकलाई, घृणामाथि मानवतालाई र प्रतिशोधमाथि सुधारलाई स्थान दिन्छ । न्यायले अपराधीलाई उसको कर्मको जिम्मेवारी त दिलाउनुपर्छ, तर उसको मानव अस्तित्वलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु हुँदैन ।
आज एक व्यक्तिले हत्या ग¥यो भनेर उसलाई मृत्युदण्ड दिइयो वा जीवनभर जेलमा राखियो भने उसले फेरि त्यो अपराध नगर्ला । तर अर्को व्यक्ति त्यही बाटोमा हिँड्न सक्छ । किनभने अपराधको कारण अझै बाँकी छ । यदि गरिबी, विभेद, मानसिक रोग, अशिक्षा, दुव्र्यसन र सामाजिक अन्याय जस्ताका त्यस्तै छन् भने नयाँ अपराधी जन्मिन समय लाग्दैन । त्यसैले न्यायले अपराधीलाई मात्र सजाय दिने होइन, अपराधको स्रोत समाप्त गर्ने दिशामा पनि काम गर्नुपर्छ ।
पुनस्र्थापनामूलक न्यायको मूल भावना यही हो । यसले पीडितलाई सम्मान र न्याय दिलाउँछ । अपराधीलाई आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न, क्षतिपूर्ति गर्न र समाजमा जिम्मेवार नागरिकका रूपमा फर्किन अवसर दिन्छ । समाजलाई पनि द्वन्द्वभन्दा मेलमिलापको बाटोमा अघि बढाउँछ । यस्तो न्यायले केवल एउटा मुद्दाको अन्त्य गर्दैन । यसले भविष्यका अपराध घटाउने आधार तयार गर्छ ।
यसको अर्थ अपराधीलाई सजाय नै नदिने भन्ने होइन । सजाय आवश्यक हुन्छ । तर सजायको उद्देश्य पीडा दिनु होइन, जिम्मेवारी बोध गराउनु र सुधारको अवसर दिनु हो । जेलहरू केवल बन्दी राख्ने स्थान नभई शिक्षा, सीप, मनोपरामर्श, नैतिक विकास र पुनस्र्थापनाका केन्द्र बन्नुपर्छ । जेलबाट निस्किएको व्यक्ति अझ खतरनाक होइन, अझ जिम्मेवार नागरिक बनेर फर्किनुपर्छ । त्यही नै सफल न्याय प्रणालीको चिन्ह हो ।
बाल अपराधीहरूको उदाहरण अझ स्पष्ट छ । धेरै बालबालिका गलत वातावरण, पारिवारिक हिंसा, उपेक्षा वा अभावका कारण अपराधमा संलग्न हुन्छन् । यदि उनीहरूलाई सानै उमेरमा अपराधीको छाप लगाइयो भने उनीहरूको भविष्य अन्धकारमय हुन्छ । तर शिक्षा, परामर्श, माया र उचित अवसर दिएमा उनीहरू जीवन परिवर्तन गर्न सक्छन् । त्यसैले सुधारमा गरिएको लगानी भविष्यको सुरक्षामा गरिएको लगानी हो ।
न्याय केवल कानुनको विषय होइन । यो मानवताको पनि विषय हो । समाजले घृणा, प्रतिशोध र कठोरताबाट होइन, करुणा, विवेक र उत्तरदायित्वबाट दीर्घकालीन शान्ति प्राप्त गर्छ । अपराधलाई रोक्न अपराधीलाई मात्र दोष दिएर पुग्दैन । परिवार, विद्यालय, समुदाय, राज्य र सम्पूर्ण समाजले आफ्नो भूमिका इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ । जब समाजले प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानजनक जीवनको अवसर दिन्छ, अपराध स्वतः घट्न थाल्छ ।
साँचो सभ्यता त्यो होइन जहाँ अपराधीहरूलाई सबैभन्दा कडा सजाय दिइन्छ । साँचो सभ्यता त्यो हो जहाँ अपराधीहरूलाई पुनः असल नागरिक बनाउने क्षमता हुन्छ । किनकि कुनै पनि मानिस आफ्नो जीवनको सबैभन्दा खराब निर्णय मात्र होइन । उसभित्र परिवर्तनको सम्भावना सधैं बाँकी रहन्छ । न्यायले त्यही सम्भावनालाई जीवित राख्नुपर्छ ।
अन्ततः न्यायको विजय प्रतिशोधमा होइन, परिवर्तनमा हुन्छ । अपराधीलाई मात्र दण्डित गरेर समाज सुरक्षित हुँदैन । अपराधको कारण हटाएर, अपराधीलाई सुधारेर र पीडितलाई सम्मानपूर्वक पुनस्र्थापित गरेर मात्र स्थायी शान्ति स्थापना गर्न सकिन्छ । त्यसैले न्यायको सर्वोच्च उद्देश्य बदला लिनु होइन, मानवलाई फेरि मानव बनाउनु हो । यही सोचले सभ्य, सुरक्षित र मानवीय समाज निर्माण गर्न सक्छ । (लेखक लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय स्कुल अफ ल बि.ए.एलएल.बि.दोस्रो सेमेष्टरमा अध्ययनरत छात्र हुन् ।)
