मिलन गाहा

पाल्पाका अगुवा समाजसेवी, राजनीतिककर्मी, शिक्षाप्रेमी तथा शताब्दी पुरुष घण्टप्रसाद अर्यालको निधनप्रति धेरैले शोक व्यक्त गरेका छन् भने पाल्पाको त्यो गाउँ शोकमय भएको छ । एक सय वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको हो । उनको निधनले पाल्पाले सामाजिक, राजनीतिक, शैक्षिक तथा विकास निर्माणका क्षेत्रमा लामो समय योगदान पु¥याएका एक अग्रणी व्यक्तित्व गुमाएको छ ।

पाल्पाको तत्कालीन माडी महलपोखरामा जन्मिएका अर्यालले आफ्नो जीवनको ठुलो हिस्सा समाज परिवर्तन र सार्वजनिक सेवामा बिताएका थिए । बाल्यकालदेखि नै संघर्षपूर्ण जीवन बिताएका उनमा समाजप्रतिको जिम्मेवारीबोध र परिवर्तनको चाहना रहेको स्मृतिमा उल्लेख छ ।
अर्यालको राजनीतिक यात्रा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिएको थियो । उनी २००६ सालको राजनीतिक आन्दोलनमा सहभागी हुँदै गाउँगाउँमा राजनीतिक चेतना विस्तारमा सक्रिय भएका थिए । २००८ सालमा कम्युनिष्टको सदस्य बनेको तथा त्यसपछि संगठन विस्तारमा समेत सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेको स्मृतिमा उल्लेख छ । उनले स्थानीय तहमा वडा अध्यक्ष तथा प्रधानपञ्चका रूपमा समेत जिम्मेवारी सम्हालेका थिए ।

राजनीतिक सक्रियतासँगै अर्यालले सामाजिक क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय काम गरेका थिए । समाजमा विद्यमान अन्धविश्वास, कुरीति, कुसंस्कार, छुवाछूतलगायतका विकृतिविरुद्ध उनले निरन्तर आवाज उठाएका थिए । सामाजिक एकता, सद्भाव र समानताको पक्षमा उनले काम गरेका थिए । पाल्पाको ग्रामीण विकासमा पनि अर्यालको योगदान उल्लेखनीय रहेको देखिन्छ । गाउँमा बाटोघाटो निर्माण तथा सरसफाइ अभियानदेखि खानेपानी, गोबरग्यास, विद्युत्, कृषि तथा सार्वजनिक सम्पदा संरक्षणका काममा उनको पहल रहेको थियो । मुहानबाट पानी ल्याएर कलधारा सञ्चालन गर्ने, ग्रामीण क्षेत्रमा विद्युत् विस्तारमा सहयोग गर्ने तथा कृषि क्षेत्रमा उन्नत बीउबिजन र नमुना खेतीलाई प्रोत्साहन गर्ने काममा उनी सक्रिय रहेका थिए ।

उनले सञ्चार तथा सामुदायिक विकासका क्षेत्रमा समेत नयाँ अभ्यासको सुरुवात गरेका थिए । स्थानीयस्तरमा सञ्चार माध्यमको विकास, सामुदायिक रेडियोको प्रवद्र्धन तथा गाउँमा रेडियो, टेलिभिजनलगायतका माध्यमको पहुँच विस्तारमा उनले भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।
शिक्षाको विकासमा अर्यालको योगदान अझ महत्वपूर्ण मानिएको छ । २००७ सालमा विद्यालय स्थापना गरी संस्थापक अध्यक्षको भूमिका निर्वाह गर्नुभएको तथा विभिन्न स्थानमा विद्यालय र खेलमैदान निर्माण तथा सञ्चालनका लागि प्रेरित गरे । साक्षरता अभियानअन्तर्गत रात्रीकालीन प्रौढ कक्षा सञ्चालन गर्नुका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षाको पहुँच विस्तारमा उनले योगदान गरेका थिए ।
शिक्षासँगै कला र संस्कृतिको संरक्षणमा पनि उनको रुचि थियो । नाच, गान, तबला वादन, नृत्य प्रशिक्षण तथा लोककला प्रदर्शनमार्फत सांस्कृतिक जागरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न उनले योगदान गरेका थिए ।

सामाजिक अभियानका क्रममा उनले जातीय विभेद र छुवाछूतविरुद्ध समेत अभियान चलाएको यहाँका अगुवाहरु स्मरण गर्छन् । विभिन्न सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकृतिविरुद्ध आवाज उठाउँदै समाज सुधारका काममा उनी सक्रिय रहे । वन, पानीका मुहान तथा सार्वजनिक सम्पदाको संरक्षणमा समेत उनले पहल गरेका थिए ।
दीर्घकालीन सामाजिक तथा सार्वजनिक योगदानका कारण अर्याल विभिन्न संस्था तथा निकायबाट सम्मानितसमेत भएका थिए । सामाजिक योगदान, शैक्षिक तथा विकास निर्माणमा भूमिका र सांस्कृतिक क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानका लागि उनलाई विभिन्न समयमा सम्मानपत्र तथा पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो ।

एक सय वर्षको जीवनमा अर्यालले पाल्पाको ग्रामीण समाजलाई नजिकबाट बुझ्दै शिक्षा, राजनीति, सामाजिक सुधार र विकासका क्षेत्रमा आफूलाई समर्पित गरेका थिए । उनको निधनसँगै पाल्पाले एउटा पुस्ताको सामाजिक इतिहास र अनुभव बोकेको व्यक्तित्व गुमाएको छ ।
अर्यालको निधनप्रति शोक व्यक्त गर्दै उनका आफन्त, शुभेच्छुक तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूले उनले देखाएको सामाजिक सेवाको बाटो र समाज रूपान्तरणको अभियानलाई निरन्तरता दिनुपर्ने बताएका छन् ।

पाल्पाको सामाजिक रूपान्तरणमा अतुलनीय योगदान
गाउँ बदल्न ठुलो पद र स्रोतसाधनभन्दा परिवर्तनको दृढ इच्छाशक्ति चाहिन्छ भन्ने उदाहरण बनेका पाल्पाका शताब्दी पुरुष घण्टप्रसाद अर्याल अब सम्झनामा मात्र छन् । ९९ वर्षको उमेरमा २२ साउनमा निधन भएका अर्यालले आफ्नो जीवनको लामो समय पाल्पाको सामाजिक, शैक्षिक, राजनीतिक र ग्रामीण विकासमा समर्पित गरे ।

राणाशासनविरुद्धको राजनीतिक आन्दोलनदेखि सामाजिक कुरीति र विभेदविरुद्धको अभियानसम्म उनको जीवन संघर्षमै बित्यो । तत्कालीन समाजमा बाहुनले हलो जोत्न हुँदैन भन्ने मान्यता बलियो थियो । त्यही मान्यतालाई चुनौती दिँदै करिब ७५ वर्षअघि उनले हलो जोत्ने अभियान थाले । त्यसबेला हलो जोत्नु खेती गर्ने सामान्य काम मात्र थिएन, स्थापित सामाजिक संरचनाविरुद्धको प्रतीकात्मक विद्रोह थियो । यसै कारण उनले सामाजिक कठिनाइ र जेलसमेत भोग्नुप¥यो ।

अर्यालको विद्रोह राजनीतिक नारामा मात्र सीमित रहेन । उनले समाज परिवर्तनलाई गाउँको दैनिक जीवनसँग जोडेर हेरे । अन्धविश्वास, छुवाछूत, जातीय विभेद, बोक्सी तथा झारफुकजस्ता कुरीतिविरुद्ध चेतना फैलाए । स्वास्थ्यका विषयमा गाउँलेलाई सचेत पार्दै औषधि उपचार र चिकित्सकको सल्लाह लिन प्रेरित गरे । ‘लाहुरे’ बन्न विदेश जाने प्रवृत्तिविरुद्ध सांस्कृतिक अभियान चलाएर गाउँमै केही गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिए ।
उनको सबैभन्दा दीर्घकालीन योगदानमध्ये शिक्षा विस्तार पनि एक हो । २००७ सालमा विद्यालय स्थापना गरी संस्थापकको भूमिका निर्वाह गरेका अर्यालले ग्रामीण क्षेत्रमा साक्षरता र शिक्षाको पहुँच विस्तारमा नेतृत्व गरे । शारदा माध्यमिक विद्यालयले ७५ वर्ष मनाउने तयारी गरिरहँदा त्यसको संस्थापकका रूपमा उनको योगदान अझै जीवित छ ।

शिक्षासँगै खानेपानी, बाटोघाटो, विद्युत्, कृषि, स्वास्थ्य, सरसफाइ, वन तथा सार्वजनिक सम्पदा संरक्षणमा समेत उनी आफैं अग्रसर भए । गाउँमा पानी उमालेर खाने, हात धुने, सरसफाइ गर्ने जस्ता सामान्य देखिने तर जीवन बदल्ने अभ्यास सिकाए । आधुनिक कृषि, सामुदायिक वन, गोबरग्यास, ग्यास चुल्हो, रेडियो र टेलिभिजनजस्ता प्रविधि गाउँमा भित्र्याउन पनि उनको भूमिका रह्यो । पहिले आफैं प्रयोग गर्ने र त्यसपछि अरूलाई प्रेरित गर्ने उनको शैली थियो ।
राजनीतिलाई उनले पद र शक्ति प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र लिएनन् । २००७ सालको आन्दोलनमा सक्रिय सहभागितादेखि स्थानीय नेतृत्वसम्म उनको राजनीतिक यात्रा फैलिएको थियो । २०१८ सालमा प्रधानपञ्च निर्वाचित भएर र २०२१ सालमा पुनः निर्विरोध निर्वाचित भएर उनले स्थानीय विकास र सामाजिक सेवाका काम अघि बढाए ।

यही कारण घण्टप्रसादको निधन एउटा व्यक्तिको निधनमा मात्र सीमित छैन । यसले पाल्पाको सामाजिक रूपान्तरणको एउटा महत्वपूर्ण पुस्तालाई विदाइ गरेको छ । उनले परिवर्तनको कुरा मात्र गरेनन्, जोखिम उठाएर त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे । सामाजिक बहिष्कारको सामना गर्दै हलो जोते, जेल गए, विद्यालय बनाए, गाउँमा प्रविधि भित्राए र विभेद तथा अन्धविश्वासविरुद्ध आवाज उठाए ।
उनको जीवनको यही पक्ष आजको पुस्ताका लागि सबैभन्दा ठुलो सन्देश हो–परिवर्तन भाषणले मात्र सम्भव हुँदैन, त्यसका लागि आफैं अघि सर्नुपर्छ । घण्टप्रसादले छाडेर गएको यही साहस, श्रमप्रतिको सम्मान र समाजका लागि केही गर्ने प्रतिबद्धता नयाँ पुस्ताले आत्मसात् गर्न सके उनको निधन केवल शोकको विषय बन्ने छैन, नयाँ सामाजिक यात्राको प्रेरणा बन्नेछ । पाल्पाले एउटा शताब्दीको अनुभव बोकेको व्यक्तित्व गुमाएको छ तर उनले रोपेको शिक्षा, चेतना, सामाजिक समानता र विकासको बिउ अझै जीवित छ । अब त्यो बिउलाई हुर्काउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्ताको काँधमा आएको छ ।

घण्टप्रसाद अर्यालको एक सय वर्षे जीवन पाल्पाको सामाजिक रूपान्तरण, शिक्षा, राजनीति, समानता र ग्रामीण विकासप्रतिको समर्पणको प्रेरणादायी उदाहरण हो । राणाशासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि सामाजिक कुरीति, छुवाछूत, जातीय विभेद, अन्धविश्वास र परम्परागत रूढिवादविरुद्ध उनले निर्भीकतापूर्वक आवाज उठाए । समाजले गलत ठानेको समयमा समेत हलो जोतेर श्रमको सम्मान र समानताको सन्देश दिए, त्यसक्रममा सामाजिक बहिष्कार र जेलसमेत भोगे । विद्यालय स्थापना, प्रौढ शिक्षा, खानेपानी, बाटोघाटो, विद्युत्, कृषि, स्वास्थ्य, सरसफाइ, वन तथा सार्वजनिक सम्पदा संरक्षणदेखि गाउँमा गोबरग्यास, रेडियो, टेलिभिजन र आधुनिक कृषि प्रविधि भित्राउने काममा उनले अग्रसरता देखाए । राजनीति उनका लागि पद र शक्ति आर्जन गर्ने माध्यम नभई समाज सेवा र परिवर्तनको साधन थियो । उनले परिवर्तनको प्रतीक्षा गरेनन्, आफैँ अघि सरेर त्यसको सुरुवात गरे । यही कारण उनको निधन एउटा व्यक्तिको अन्त्य मात्र नभई एउटा परिवर्तनशील पुस्ताको विदाइ हो । नयाँ पुस्ताका लागि घण्टप्रसादको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो–समाज बदल्न ठूलो पद, धन वा स्रोतभन्दा दृढ इच्छाशक्ति, साहस, श्रम र निरन्तर कर्म आवश्यक हुन्छ । आफूले सही ठानेको कामका लागि चुनौती सामना गर्दै अघि बढ्ने हो भने एउटा व्यक्तिको प्रयासले पनि पुस्तौँसम्म प्रभाव पार्न सक्छ । उनले रोपेको शिक्षा, समानता, चेतना र विकासको बीउलाई नयाँ पुस्ताले कर्म, सिर्जना र सामाजिक उत्तरदायित्वमार्फत हुर्काउन सके मात्र उनको जीवनप्रतिको सच्चा सम्मान हुनेछ ।