ओम बानियाँ
चिकित्सा पेशा केवल रोग पहिचान गर्ने, औषधी लेख्ने र शुल्क लिएर सेवा दिने पेशा मात्र होइन । यो मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सेवा हो । समाजमा आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसहरू पनि बिरामी पर्छन्, उनीहरूलाई पनि उपचारको आवश्यकता हुन्छ र उनीहरूलाई पनि सम्मानपूर्वक स्वास्थ्य सेवा पाउने अधिकार हुन्छ तर गरिबीका कारण धेरै मानिस अस्पतालसम्म पुग्न सक्दैनन् । उपचार खर्च, चिकित्सकको शुल्क र औषधीको मूल्य उनीहरूका लागि ठूलो चुनौती बन्न सक्छ । भारतको ओडिशाका डा. शंकर रामचन्दानीले यही वास्तविकतालाई नजिकबाट बुझेर चिकित्सा सेवाको एउटा फरक उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । गरिब र आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसहरूलाई सामान्य शुल्कमा उपचार उपलब्ध गराउने उद्देश्यले उनले सुरु गरेको एक रुपैयाँ क्लिनिकले उनलाई जनताका चिकित्सकका रूपमा चिनाएको छ ।
डा.शंकर रामचन्दानी ओडिशाको बुर्ला क्षेत्रमा चिकित्सा सेवासँग जोडिएका चिकित्सक हुन् । उनले सरकारी अस्पतालमा सेवा गर्ने क्रममा समाजका विभिन्न वर्गका बिरामीहरूलाई नजिकबाट देख्ने अवसर पाए । अस्पतालमा उपचारका लागि आउने धेरै मानिसहरू आर्थिक रूपमा कमजोर रहेको उनले अनुभव गरे । उनीहरू मध्ये कतिपयसँग चिकित्सकको सामान्य शुल्क तिर्नसमेत कठिनाइ हुने अवस्था थियो । बिरामी भएर उपचार चाहिएको मानिसले पैसाको अभावमा उपचार पाउन नसक्नु स्वास्थ्य प्रणालीका लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजका लागि गम्भीर प्रश्न हो भन्ने कुरा उनले महसुस गरे ।
यही सोचबाट प्रेरित भएर डा.रामचन्दानीले गरिब मानिसका लागि अत्यन्त न्यून शुल्कमा उपचार उपलब्ध गराउने प्रयास थाले । उनले सुरु गरेको वन रुपी क्लिनिक अर्थात् एक रुपैयाँ क्लिनिकको उद्देश्य पैसा कमाउनु थिएन । यसको उद्देश्य उपचार आवश्यक भएका तर आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसलाई चिकित्सकसम्म पुग्ने अवसर दिनु थियो । एक रुपैयाँ शुल्क राख्नु आफैंमा एउटा प्रतीकात्मक कदम पनि थियो । बिरामीले पूर्ण रूपमा निःशुल्क सेवा पाए जस्तो महसुस गर्नुका साथै स्वास्थ्य सेवा लिन उनीहरूलाई सहज वातावरण मिलोस् भन्ने उनको उद्देश्य थियो ।
डा.रामचन्दानीको यो पहलले चिकित्सा क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ । चिकित्सक र बिरामीबीचको सम्बन्ध केवल पैसा र सेवाको सम्बन्ध हुनु आवश्यक छैन । चिकित्सकले आफ्नो ज्ञान, सिप र समयलाई सामाजिक सेवाको माध्यम पनि बनाउन सक्छ । विशेषगरी गरिब समुदायका मानिसहरूका लागि स्वास्थ्य सेवा पहुँच योग्य बनाउनु चिकित्सा पेशाको मानवीय पक्ष हो । यही कारणले डा. रामचन्दानीलाई धेरै मानिसहरूले जनताका डाक्टर भनेर सम्मान गर्न थाले ।
उनको कामको विशेषता केवल एक रुपैयाँ शुल्कमा उपचार गर्नु मात्र होइन, बिरामीको सामाजिक र आर्थिक अवस्थालाई बुझ्नु पनि हो । आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसहरू धेरैपटक आफ्नो स्वास्थ्य समस्यालाई लामो समयसम्म बेवास्ता गर्छन् । उनीहरूलाई अस्पताल जान डर लाग्न सक्छ, शुल्कको चिन्ता हुन सक्छ वा परिवारको दैनिक खर्च धान्नुपर्ने बाध्यता हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा सामान्य स्वास्थ्य समस्या पनि गम्भीर रोगमा परिणत हुन सक्छ । सस्तो र सहज उपचारको व्यवस्था हुँदा मानिसहरू प्रारम्भिक चरणमै चिकित्सकको सम्पर्कमा आउन सक्छन् । यसले व्यक्तिको स्वास्थ्य मात्र होइन, परिवारको आर्थिक बोझ पनि कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
हेल्थ फस्र्ट
एक साँझ डा.शंकर रामचन्दानी आफ्नो क्लिनिकबाट बाहिर निस्कँदै थिए । त्यही बेला एउटा वृद्ध व्यक्ति छेउमा उभिएको देखे । हातमा पुरानो कागजको पुर्जा थियो, आँखामा पीडा र अनुहारमा असहायपना डाक्टरले सोधे–के भयो बुबा ? वृद्धले भारी स्वरमा भने, बिरामी छु बाबु तर मसँग उपचार गर्ने पैसा छैन । मेरी पत्नी पनि पैसाका कारण उपचार नपाएर मरिन् । वृद्धको त्यो कुरा सुनेर डा. शंकरको मन रोयो । उनले वृद्धको निःशुल्क उपचार गरे र औषधी पनि दिए । त्यो रात उनलाई निद्रा लागेन । उनको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरह्यो, पैसा नभएकै कारण कसैले उपचार नपाएर मर्नुपर्ने हो ? भोलिपल्ट उनले एउटा निर्णय गरे, गरिब जनताका लागि केवल एक रुपैयाँमा उपचार गर्ने क्लिनिक सुरु गरे । त्यो एक रुपैयाँ उनको कमाइका लागि थिएन, बिरामीको आत्मसम्मानका लागि थियो । समय बित्दै गयो । हजारौँ गरिब मानिस उनको क्लिनिकमा आउन थाले । डा. शंकरका लागि ती बिरामी ग्राहक थिएनन्, आफ्नै परिवार जस्तै थिए । त्यसैले मानिसहरूले उनलाई मायाले भन्न थाले, जनताका डाक्टर ।
डा. रामचन्दानीको दृष्टिमा चिकित्सक समाजको एउटा जिम्मेवार सदस्य पनि हो । उनले आफूलाई डक्टर अफ द मासेस, लत द क्लासेस अर्थात् केवल सम्पन्न वर्गका होइन, आम जनताका चिकित्सकका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए । यो भनाइले उनको सेवाको मूल भावना स्पष्ट गर्छ । चिकित्सा ज्ञान सबैका लागि हुनुपर्छ भन्ने उनको दृष्टिकोणले उनको कामलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ । आधुनिक चिकित्सा प्रविधि, अस्पतालको पूर्वाधार, विशेषज्ञ चिकित्सक र औषधीको लागतका कारण स्वास्थ्य उपचार महँगो हुन सक्छ तर आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिका लागि यही खर्च जीवन र मृत्युबिचको फरक बन्न सक्छ । त्यसैले राज्य, स्वास्थ्य संस्था र चिकित्सकहरूले स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई आर्थिक अवस्थासँग मात्र जोड्नुहुँदैन ।
डा.रामचन्दानीको पहलले यही विषयमा सार्वजनिक बहसका लागि एउटा सकारात्मक उदाहरण प्रस्तुत गर्छ ।
एक रुपैयाँ क्लिनिकको अवधारणा सरल भए पनि यसको सामाजिक प्रभाव गहिरो हुन सक्छ । उपचारका लागि ठुलो रकम तिर्न नसक्ने मानिसले पनि चिकित्सकको सल्लाह पाउन सक्छ । यसले स्वास्थ्य सेवाप्रतिको विश्वास बढाउन सक्छ । बिरामीले आफूलाई केवल पैसा तिर्ने ग्राहकका रूपमा होइन, उपचार र सम्मान पाउनुपर्ने मानिसका रूपमा अनुभव गर्न सक्छ । चिकित्सकले बिरामीलाई समय दिएर उसको समस्या सुन्नु पनि उपचार प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
डा.रामचन्दानीको कथा स्वास्थ्य क्षेत्रका विद्यार्थी र युवा चिकित्सकका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ । चिकित्सा अध्ययन गर्न धेरै वर्ष मेहनत, समय र आर्थिक लगानी आवश्यक हुन्छ । चिकित्सक बनेपछि आफ्नो पेशाबाट आर्थिक रूपमा सफल हुनु स्वाभाविक लक्ष्य हो तर त्यससँगै समाजप्रतिको जिम्मेवारी पनि कायम राख्न सकिन्छ भन्ने कुरा उनको कामले देखाउँछ । प्रत्येक चिकित्सकले आफ्नो क्षमताअनुसार केही समय वा सेवा आर्थिक रूपमा कमजोर मानिसका लागि छुट्याउन सके स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
तर यस्तो पहललाई केवल व्यक्तिगत दान वा चिकित्सकको व्यक्तिगत इच्छामा मात्र निर्भर गराउनु दीर्घकालीन समाधान होइन । गरिब नागरिकका लागि गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्नु सरकार र स्वास्थ्य प्रणालीको पनि जिम्मेवारी हो । सरकारी अस्पताललाई पर्याप्त स्रोत, औषधी, जनशक्ति र उपकरण उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ । साथै मानसिक स्वास्थ्य, मातृ स्वास्थ्य, बाल स्वास्थ्य र दीर्घरोगजस्ता क्षेत्रमा पनि आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायलाई निरन्तर सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ ।
डा.शंकर रामचन्दानीको उदाहरणले एउटा साधारण तर महत्वपूर्ण सत्य सम्झाउँछ, चिकित्साको केन्द्रमा मानिस हुनुपर्छ । बिरामीको आर्थिक अवस्था, सामाजिक हैसियत वा पेशा जस्तोसुकै भए पनि उसले सम्मान र उपचार पाउनुपर्छ । चिकित्सकको ज्ञान तब अझ अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसले समाजको कमजोर वर्गसम्म पनि पुग्ने अवसर पाउँछ ।
आज स्वास्थ्य सेवा आधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञताका कारण तीव्र रूपमा विकसित भइरहेको छ तर चिकित्सा क्षेत्रमा मानवीय संवेदना पनि उत्तिकै आवश्यक छ । महँगो अस्पताल, अत्याधुनिक उपकरण र नयाँ औषधिले मात्र राम्रो स्वास्थ्य प्रणाली निर्माण हुँदैन । बिरामीको कुरा सुन्ने चिकित्सक, पहुँचयोग्य उपचार र आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिप्रति संवेदनशील स्वास्थ्य प्रणाली पनि आवश्यक हुन्छ ।
डा. शंकर रामचन्दानीको एक रुपैयाँ क्लिनिक यही मानवीय पक्षको एउटा उदाहरण हो । उनले ठूलो परिवर्तनका लागि सधैं ठुलो संस्था वा ठुलो बजेट आवश्यक पर्दैन भन्ने सन्देश दिएका छन् । कहिलेकाहीँ एउटा चिकित्सकको सानो पहलले पनि समाजमा ठुलो आशा जगाउन सक्छ । एक रुपैयाँ शुल्क आर्थिक हिसाबले सानो रकम हो तर त्यसले गरिब बिरामीलाई दिएको सम्मान, पहुँच र आशाको मूल्य धेरै ठुलो हुन सक्छ ।
उनको कथा केवल एक चिकित्सकको कथा होइन; यो चिकित्सा पेशाको सामाजिक जिम्मेवारीको कथा हो । स्वास्थ्य सेवा सबैका लागि हुनुपर्छ भन्ने विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास हो । डा.रामचन्दानीले आफ्नो पेशालाई आम मानिससँग जोड्ने प्रयास गरेका छन् र यही कारणले उनी जनताका डाक्टरका रूपमा सम्झिन योग्य उदाहरण बनेका छन् । उनको पहलले चिकित्सकहरूलाई मात्र होइन, समाजका प्रत्येक व्यक्तिलाई एउटा प्रश्न सोध्छ, हामीसँग भएको ज्ञान, सीप र क्षमता अरूको जीवनमा कति उपयोगी बन्न सक्छ ?
अन्तमाः चिकित्सा पेशाको वास्तविक मूल्य केवल चिकित्सकले कति कमाउँछ भन्ने कुराले निर्धारण गर्दैन । उसले कति मानिसको जीवनमा स्वास्थ्य, राहत र आशा पु¥याउन सक्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । डा. शंकर रामचन्दानीको एक रुपैयाँ क्लिनिकले यही मानवीय मूल्यलाई अगाडि ल्याएको छ । गरिब मानिसलाई उपचारको ढोकासम्म पु¥याउने उनको प्रयासले स्वास्थ्य सेवा केवल सुविधा नभई आधारभूत मानवीय आवश्यकता हो भन्ने सन्देश दिन्छ । समाजमा यस्ता प्रयासहरू बढ्दै गए भने आर्थिक अवस्थाका कारण उपचारबाट वञ्चित हुने मानिसहरूको संख्या घटाउन सकिन्छ र चिकित्सा पेशाप्रतिको विश्वास अझ बलियो बनाउन सकिन्छ ।
