ओम बानियाँ
हरेक वर्ष अगस्ट १ देखि ७ सम्म विश्व स्तनपान सप्ताह मनाइन्छ । यसको उद्देश्य आमाको दुधको महत्वबारे जनचेतना फैलाउनु र प्रत्येक शिशुलाई स्तनपानको अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो । शिशु जन्मिएपछि उसको जीवनको पहिलो आवश्यकता सुरक्षित वातावरण, माया र पोषण हो । यी तीनवटै आवश्यकता एउटै माध्यमबाट पूरा गर्न सक्ने प्राकृतिक उपहार हो, आमाको दुध । त्यसैले आमाको दुध शिशुका लागि अमृत भनिन्छ । अमृत भन्ने शब्दले जीवन दिने, रोगबाट जोगाउने र स्वस्थ भविष्य निर्माण गर्ने अर्थ बोकेको हुन्छ । वास्तवमा आमाको दुधले यही काम गर्छ । यसले शिशुलाई आवश्यक सम्पूर्ण पोषक तत्व उपलब्ध गराउनुका साथै रोगसँग लड्ने क्षमता विकास गर्छ, मस्तिष्कको वृद्धि तीव्र बनाउँछ, भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र स्वस्थ जीवनको जग बसाल्छ ।
जन्मेको केही समयभित्र नै आमाको स्तनबाट निस्कने पहेंलो र बाक्लो दुधलाई कोलोस्ट्रम भनिन्छ । धेरै वर्ष अघि कतिपय समाजमा यसलाई फाल्ने चलन थियो, तर आधुनिक विज्ञानले यसलाई शिशुको पहिलो खोपको रूपमा व्याख्या गरेको छ । कोलोस्ट्रममा एन्टिबडी, प्रोटिन, भिटामिन ए र रोग प्रतिरोधात्मक तत्व अत्यन्तै धेरै मात्रामा हुन्छन् । यसले शिशुको शरीरमा प्रवेश गर्ने जीवाणु र भाइरससँग लड्ने क्षमता प्रदान गर्छ । त्यसैले जन्मेको पहिलो घण्टाभित्र नै स्तनपान गराउनु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।
आमाको दुधको सबैभन्दा ठुलो विशेषता भनेको यसको पोषण सन्तुलित हुनु हो । यसमा प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, कार्बोहाइड्रेट, भिटामिन, खनिज तथा पानी उचित मात्रामा हुन्छ । यी सबै तत्व शिशुको उमेर र आवश्यकताअनुसार प्राकृतिक रूपमा परिवर्तन भइरहेका हुन्छन् । कुनै पनि कृत्रिम दुधले यस्तो परिवर्तनशील गुण दिन सक्दैन । यही कारणले जन्मेदेखि पहिलो छ महिनासम्म शिशुलाई आमाको दुधबाहेक कुनै पनि खाना वा पानी आवश्यक पर्दैन । आमाको दुधमै शिशुलाई चाहिने पर्याप्त पानी पनि हुन्छ ।
ब्रेन बाइट्स
अस्पतालको प्रसूति कक्षमा आमाले आफ्नो शिशुलाई पहिलोपटक काखमा लिइन् । नर्सले मुस्कुराउँदै भनिन्–जन्मेको पहिलो घण्टाभित्र स्तनपान गराउनुहोस्, यही नै उसको पहिलो खोप हो । नर्सको कुरा सुनेर सुरुमा उनी अलमलमा परिन् । तर शिशुले आमाको छाती छोएलगत्तै दुध चुस्न थाल्यो । केही महिनापछि स्वास्थ्य परीक्षणको क्रममा डाक्टरले भने–तपाईंको शिशु स्वस्थ रूपमा बढिरहेको छ । त्यही दिन आमाले बुझिन्, कारखानामा बनेको महँगो दुध वा कुनै विशेष टनिकभन्दा प्रकृतिले दिएको आमाको दुध नै सबै भन्दा अमूल्य उपहार रहेछ । यसले केवल पेट भराउँदैन, रोगसँग लड्ने शक्ति, मस्तिष्कको विकास र आमा–शिशुबिचको गहिरो सम्बन्ध पनि निर्माण गर्छ ।
शिशुको मस्तिष्क विकासमा पनि आमाको दुधको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । जीवनको पहिलो दुई वर्ष मस्तिष्क तीव्र गतिमा विकास हुने समय हो । आमाको दुधमा पाइने ओमेगा–३ फ्याटी एसिड, विशेष गरी डीएचए, मस्तिष्क र आँखाको विकासका लागि आवश्यक हुन्छ । विभिन्न अनुसन्धानहरुले स्तनपान गरेका बालबालिकामा सिकाइ क्षमता, स्मरणशक्ति, भाषा विकास र समस्या समाधान गर्ने क्षमता तुलनात्मक रूपमा राम्रो हुने देखाएका छन् । यसले विद्यालय जीवनदेखि भविष्यको व्यक्तित्व विकाससम्म सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
आमाको दुधले शिशुलाई संक्रमणबाट बचाउन पनि ठुलो भूमिका खेल्छ । स्तनपान गर्ने शिशुमा झाडापखाला, निमोनिया, कानको संक्रमण, एलर्जी तथा अन्य धेरै संक्रामक रोगको जोखिम कम हुन्छ । आमाको दुधमा रहेका जीवित प्रतिरक्षा कोशिका, एन्टिबडी र लाभदायक जीवाणुले शिशुको पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छन् । यसले पेटको स्वास्थ्य सुधार्नुका साथै रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउँछ ।
स्तनपानले शिशुको भावनात्मक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ । जब शिशु आमाको काखमा बसेर दुध पिउँछ, उसले सुरक्षा, माया र आत्मीयताको अनुभूति गर्छ । यस क्रममा आमा र शिशु दुवैको शरीरमा अक्सिटोसिन नामक हर्मोनको स्राव बढ्छ, जसलाई प्रेम र सम्बन्धको हर्मोन पनि भनिन्छ । यसले आमा–शिशुबिचको भावनात्मक सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउँछ । यस्तो सम्बन्धले शिशुको मानसिक स्वास्थ्य, आत्मविश्वास र सामाजिक विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ । आमाको दुध शिशुको पाचन प्रणालीका लागि सबै भन्दा उपयुक्त आहार हो । यसको प्रोटिन र बोसो सजिलै पच्ने भएकाले पेट फुल्ने, कब्जियत हुने वा अपच हुने सम्भावना कम हुन्छ । कृत्रिम दुधको तुलनामा आमाको दुधले शिशुको पेटलाई कम तनाव दिन्छ । यसले स्वस्थ आन्द्रा विकास गर्न मद्दत गर्छ र भविष्यमा पाचनसम्बन्धी समस्याको जोखिम पनि कम हुन सक्छ ।
आमाको दुधले भविष्यका दीर्घकालीन रोगहरूको जोखिम पनि घटाउँछ । नियमित स्तनपान गरेका बालबालिकामा मोटोपना, मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा केही प्रकारका एलर्जी हुने सम्भावना कम देखिएको छ । स्वस्थ जीवनशैलीको आधार बाल्यकालमै निर्माण हुने भएकाले स्तनपानको प्रभाव वयस्क अवस्थासम्म पनि रहन सक्छ । स्तनपान केवल शिशुका लागि मात्र होइन, आमाका लागि पनि लाभदायक हुन्छ । स्तनपान गराउँदा गर्भाशय छिटो सामान्य अवस्थामा फर्किन मद्दत मिल्छ र प्रसूति पछिको रक्तस्राव कम हुन सक्छ । यसले स्तन तथा डिम्बाशयको क्यान्सरको जोखिम घटाउन सहयोग पुराउने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् । साथै, स्तनपानले अतिरिक्त क्यालोरी खर्च हुने भएकाले गर्भावस्थामा बढेको तौल नियन्त्रण गर्न पनि सहयोग पुग्न सक्छ ।
आर्थिक दृष्टिले पनि आमाको दुध अमूल्य छ । स्तनपानका लागि कुनै अतिरिक्त खर्च आवश्यक पर्दैन । कृत्रिम दुध, बोतल, निप्पल तथा तिनको सरसफाइमा हुने खर्च बच्नुका साथै संक्रमणका कारण अस्पताल जानुपर्ने सम्भावना पनि कम हुन्छ । विशेष गरी सीमित आय भएका परिवारका लागि स्तनपानले आर्थिक भार घटाउँछ र शिशुलाई गुणस्तरीय पोषण सुनिश्चित गर्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन र धेरै स्वास्थ्य संस्थाहरूले जन्मेदेखि पहिलो ६ महिनासम्म केवल आमाको दूध मात्र खुवाउन सिफारिस गरेका छन् । ६ महिनापछि पूरक आहार सुरु गरे पनि दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपानलाई निरन्तरता दिन सुझाव दिइन्छ । यसले शिशुको पोषण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई अझ मजबुत बनाउँछ ।
कतिपय आमाहरूले दुध कम आएको महसुस गर्छन् तर अधिकांश अवस्थामा बारम्बार स्तनपान गराउँदा दुधको उत्पादन बढ्दै जान्छ । पर्याप्त आराम, सन्तुलित आहार, प्रशस्त पानी, तनावको कमी र परिवारको सहयोगले पनि स्तनपान सफल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यदि कुनै समस्या देखिएमा स्वास्थ्यकर्मी वा स्तनपान परामर्शदाताको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ ।
आजको व्यस्त जीवनशैली, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र कृत्रिम दुधको आकर्षक विज्ञापनका कारण कतिपय आमाहरूले स्तनपानलाई कम प्राथमिकता दिन थालेका छन् तर कुनै पनि वैज्ञानिक उपलब्धिले आमाको दूधको स्थान लिन सकेको छैन । आधुनिक विज्ञानले पनि आमाको दुधलाई शिशुको सर्वोत्तम आहारका रूपमा स्वीकार गरेको छ । त्यसैले परिवार, समाज तथा स्वास्थ्य संस्थाहरु सबैले स्तनपानमैत्री वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । प्रसूति बिदा, स्तनपान कक्ष, परिवारको सहयोग र सही जानकारीले धेरै आमाहरूलाई सफलतापूर्वक स्तनपान गराउन प्रेरित गर्न सक्छ ।
नेपाल जस्तो देशमा स्तनपानको महत्व अझ बढी छ । स्वच्छ पानी र सुरक्षित वातावरण सबै ठाउँमा समान रूपमा उपलब्ध नहुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा आमाको दुध सबै भन्दा सुरक्षित, स्वच्छ र सधैं उपलब्ध हुने पोषणको स्रोत हो । यसले शिशुको स्वास्थ्य मात्र होइन, परिवार र राष्ट्रको स्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक योगदान पुराउँछ । स्वस्थ बालबालिका नै स्वस्थ समाज र समृद्ध राष्ट्रका आधार हुन् ।
अतः आमाको दुध केवल पोषण होइन, जीवनको पहिलो सुरक्षा कवच हो । यसले शिशुलाई रोगबाट बचाउँछ, मस्तिष्कको विकासलाई गति दिन्छ, भावनात्मक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ र स्वस्थ भविष्य निर्माण गर्छ । यही कारणले आमाको दुधलाई शिशुका लागि प्रकृतिको अमृत भनिएको हो । त्यसैले हरेक आमाले आफ्नो स्वास्थ्यअनुसार सम्भव भएसम्म शिशुलाई स्तनपान गराउनु र प्रत्येक परिवारले त्यसका लागि आवश्यक सहयोग गर्नु आजको आवश्यकता हो । स्वस्थ शिशु, स्वस्थ आमा र स्वस्थ समाज निर्माण गर्ने सबैभन्दा सरल, प्राकृतिक र प्रभावकारी उपाय भनेकै आमाको दुध हो ।
जीवनको सबै भन्दा मूल्यवान् पोषण कुनै कारखानामा होइन, आमाको शरीरमा तयार हुन्छ । आमाको दुधले शिशुको स्वस्थ शरीर, तेज मस्तिष्क र प्रतिरोधात्मक क्षमताको आधार निर्माण गर्छ । स्वस्थ शिशु, स्वस्थ आमा र स्वस्थ समाज निर्माण गर्ने सबैभन्दा सरल, प्राकृतिक र प्रभावकारी उपाय भनेकै आमाको दुध हो ।
